စတင်လေ့လာသူများအတွက် ရည်ရွယ်ပြီး စိတ်ဝင်စားဖွယ် မှုခင်းစုံစမ်းမှု (True Crime) ပုံစံဖြင့် တင်ဆက်ထားပါသည်။ တင်ဆက်သူများသည် ခက်ခဲနက်နဲသော ပထဝီနိုင်ငံရေးနှင့် ဘက်ထရီ ဓာတုဗေဒအကြောင်းအရာများကို "ဘယ်သူ၊ ဘာကြောင့်၊ ဘာဖြစ်လို့လဲ (Who, What, and Why)" ဆိုသည့် ရိုးရှင်းသော အပိုင်းများခွဲကာ၊ သင့်နေ့စဉ်သုံး နည်းပညာနှင့် ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို ချိတ်ဆက်ရှင်းပြရန် "စမတ်ဖုန်း ဥပမာ" ကို အသုံးပြုထားပါသည်-

• ကွန်ဂိုနှင့် ကိုဘော့ ဇာတ်လမ်း (The Congo & Cobalt Story): ကမ္ဘာ့ ကိုဘော့ (cobalt) ထွက်ရှိမှု ထက်ဝက်ခန့်ရှိသော ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံမှ စတင်ပါမည်။ ကလေးငယ်များ အပါအဝင် ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော "လက်လုပ်လက်စား သတ္တုတူးဖော်သူများ" သည် မြေပြိုကျနိုင်သည့် တွင်းများ၊ အဆိပ်သင့်ဖုန်မှုန့်များနှင့် မွေးရာပါချို့ယွင်းချက် အန္တရာယ်များကို ရင်ဆိုင်ကာ မြေကြီးထဲမှ ဤအရေးကြီးသော သတ္တုများကို လက်ဗလာ၊ သံချောင်းများဖြင့် မည်သို့ တူးဖော်နေရကြောင်းကို တင်ပြထားပါသည်။
• နည်းပညာကုမ္ပဏီကြီးများနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ပြိုင်ဆိုင်မှု (The Big Tech & China Rivalry): ဤသယံဇာတများကို ထိန်းချုပ်ရန် ပထဝီနိုင်ငံရေးအရ အားပြိုင်မှုများကို ရှင်းပြထားပါသည်။ တရုတ်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဘက်ထရီ ထောက်ပံ့ရေးကွင်းဆက်ကို လွှမ်းမိုးရန် အစိုးရမှ ကျောထောက်နောက်ခံပြုထားသော ရေရှည်မဟာဗျူဟာကို မည်သို့ အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ပြီး၊ အနောက်နိုင်ငံကုမ္ပဏီများကို ကျော်တက်ကာ အရေးကြီးသတ္တုသန့်စင်မှုနှင့် ဘက်ထရီထုတ်လုပ်မှုတွင် မည်သို့ လက်ဝါးကြီးအုပ်နိုင်ခဲ့ကြောင်း ဆွေးနွေးထားပါသည်။
• ကျင့်ဝတ်နှင့် အနာဂတ် (Ethics & The Future): နောက်ဆုံးအနေဖြင့်၊ "ဤသို့ ဆင်းရဲဒုက္ခခံစားရမှုများအပေါ် မှီခိုခြင်းမရှိဘဲ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာကင်းစင်သော စိမ်းလန်းသည့် အနာဂတ်ကို ကျွန်ုပ်တို့ ရရှိနိုင်မည်လား" ဟူသော မေးခွန်းကို မေးမြန်းထားပါသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ နီကယ် (nickel) တူးဖော်မှုကြောင့် သစ်တောများနှင့် သမုဒ္ဒရာများအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုများကို စုံစမ်းထားပြီး၊ ဆိုဒီယမ်-အိုင်းယွန်း ဘက်ထရီ သို့မဟုတ် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း (recycling) ကဲ့သို့သော တီထွင်ဆန်းသစ်မှုများက ဤအခြေအနေကို ပြောင်းလဲပေးနိုင်မည်လားဆိုသည်ကို လေ့လာထားပါသည်။

ပေါ့ဒ်ကတ်စ် အမည်: The Coaching Habit: မေးခွန်းပိုမေးပြီး ပိုမိုကောင်းမွန်တဲ့ ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်ဖြစ်လာစေရန်

အစီအစဉ် အကြောင်းအရာ ဖော်ပြချက် (Description): ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်သည် အလုပ်များပြားသော မန်နေဂျာများနှင့် ခေါင်းဆောင်များအနေဖြင့် မိမိတို့၏ အဖွဲ့သားများကို ၁၀ မိနစ် (သို့မဟုတ်) ထိုထက်နည်းသော အချိန်အတွင်း မည်သို့ ထိရောက်စွာ Coaching (နည်းပြ) လုပ်နိုင်မည်နည်းဆိုသည့် အချက်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးတင်ဆက်ထားခြင်းဖြစ်ပါသည်။ စကားကို လျှော့ပြောပြီး မေးခွန်းများကို ပိုမိုမေးမြန်းခြင်းဖြင့် သင့်ရဲ့ ခေါင်းဆောင်မှုပုံစံကို ထာဝရပြောင်းလဲနိုင်မည့် နည်းလမ်းများကို မျှဝေပေးသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်တွင် ပါဝင်မည့် အဓိကအကြောင်းအရာများ:

• အကြံပေးချင်စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်း (Taming the Advice Monster): ပြဿနာတိုင်းကို ဖြေရှင်းပေးချင်သော၊ အကြံပေးချင်သော မိမိ၏ အလေ့အကျင့်ကို ဖျောက်ဖျက်ပြီး အဖွဲ့သားများ ကိုယ်တိုင် အဖြေရှာနိုင်ရန် ကူညီပေးခြင်း။
• အဓိကမေးခွန်း ၇ ခု (The Seven Essential Questions): နေ့စဉ်လုပ်ငန်းခွင်တွင် အလွယ်တကူ အသုံးပြုနိုင်မည့် မေးခွန်း ၇ ခုဖြစ်သော စတင်ရန်မေးခွန်း (The Kickstart Question)၊ အကောင်းဆုံးမေးခွန်း (The AWE Question)၊ အာရုံစိုက်မှုမေးခွန်း (The Focus Question)၊ အခြေခံမေးခွန်း (The Foundation Question)၊ ပျင်းရိသောမေးခွန်း (The Lazy Question)၊ မဟာဗျူဟာမေးခွန်း (The Strategic Question) နှင့် သင်ယူမှုမေးခွန်း (The Learning Question) တို့အကြောင်း အသေးစိတ် လေ့လာခြင်း။
• အလေ့အကျင့်သစ်များ တည်ဆောက်ခြင်း (Building New Habits): မိမိ၏ အပြုအမူဟောင်းများကို ဖျောက်ဖျက်၍ ခေါင်းဆောင်မှု အလေ့အကျင့်သစ်များကို လက်တွေ့ကျကျ မည်သို့ တည်ဆောက်မည်နည်း။
• Karpman Drama Triangle မှ ရုန်းထွက်ခြင်း: အမြဲတမ်း ဝင်ရောက်ကယ်တင် ဖြေရှင်းပေးတတ်သူ (Rescuer) အဖြစ်မှ ရုန်းထွက်ပြီး အဖွဲ့သားများ ပိုမို ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးနိုင်ရန် လမ်းညွှန်ပေးခြင်း။

ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်သည် သင့်အဖွဲ့သားများ၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်ရုံသာမက သင့်အတွက် အလုပ်ပိခြင်းနှင့် ပင်ပန်းမှုများကို သက်သာစေပြီး အဖွဲ့အစည်းအပေါ် ပိုမိုကောင်းမွန်သော သက်ရောက်မှု (Impact) များကို ဖန်တီးပေးနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်ချက်များကို ပေးစွမ်းမည်ဖြစ်ပါသည်။

ဤစာအုပ်ကို အခြေခံထားသည့် ပေါ့ဒ်ကတ်စ်အသံဖိုင် (Audio Overview) ကို သင့်အတွက် ဖန်တီးပေးစေလိုပါသလား။ ဖန်တီးလိုပါက အတည်ပြုပေးပါ။

အဓိက ဆွေးနွေးမည့် အကြောင်းအရာများ (Key Topics to Explore):

• စနစ်များနှင့် ပန်းတိုင်များ (Systems vs. Goals): ရေရှည်တိုးတက်မှုအတွက် ပန်းတိုင်များကိုသာ အာရုံစိုက်ခြင်းထက် စနစ်များကို တည်ဆောက်ရန် အဘယ်ကြောင့် အရေးကြီးကြောင်း။ သင်သည် သင်၏ပန်းတိုင်များအထိ တက်လှမ်းနိုင်မည်မဟုတ်ဘဲ၊ သင်၏စနစ်များ၏ အဆင့်အတန်းအထိသာ ရောက်ရှိနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း။
• ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးကို အခြေခံသော အလေ့အကျင့်များ (Identity-Based Habits): အမှန်တကယ် အပြုအမူပြောင်းလဲခြင်းသည် မိမိ၏ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးကို ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်ကြောင်း။ သင်ပြုလုပ်သော လုပ်ရပ်တိုင်းသည် သင်ဖြစ်ချင်သော လူစားမျိုးအတွက် မဲပေးခြင်းဖြစ်ကြောင်း။
• အလေ့အကျင့် သံသရာ (The Habit Loop): အပြုအမူများကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အဆင့်လေးဆင့်ဖြစ်သည့် အချက်ပြခြင်း (Cue)၊ တပ်မက်ခြင်း (Craving)၊ တုံ့ပြန်ခြင်း (Response) နှင့် ဆုလာဘ် (Reward) တို့အကြောင်း။
• အပြုအမူပြောင်းလဲခြင်း ဥပဒေသ ၄ ရပ် (The Four Laws of Behavior Change): ကောင်းသော အလေ့အကျင့်တစ်ခုကို တည်ဆောက်ရန် ၎င်းကို ထင်ရှားစေပါ၊ ဆွဲဆောင်မှုရှိစေပါ၊ လွယ်ကူစေပါ၊ ကျေနပ်မှုရှိစေပါ။ ဆိုးသော အလေ့အကျင့်ကို ဖျောက်ဖျက်ရန် ၎င်းကို မထင်ရှားအောင်လုပ်ပါ၊ ဆွဲဆောင်မှုမရှိအောင်လုပ်ပါ၊ ခက်ခဲအောင်လုပ်ပါ၊ ကျေနပ်မှုမရှိအောင်လုပ်ပါ။
• လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော နည်းဗျူဟာများ (Actionable Tactics): လက်ရှိအလေ့အကျင့်တစ်ခုအပေါ်တွင် အလေ့အကျင့်အသစ်တစ်ခုကို ထပ်မံချိတ်ဆက်သည့် "Habit Stacking" နည်းလမ်း၊ မိမိလုပ်ချင်သောအရာနှင့် လုပ်ရန်လိုအပ်သောအရာကို တွဲဖက်လုပ်ဆောင်သည့် "Temptation Bundling" နှင့် အလေ့အကျင့်အသစ်တစ်ခုစတင်ရာတွင် ၂ မိနစ်ထက် ပိုမကြာသင့်သည့် "Two-Minute Rule" (၂ မိနစ် ဥပဒေသ)။

ဤအပိုင်းတွင် အဓိက ဆွေးနွေးထားသည့် အကြောင်းအရာများမှာ-

• တားဆီး၍မရသော တရုတ်နိုင်ငံ၏ တိုးတက်လာမှု: တရုတ်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းအရ ဗဟိုအစိုးရ အင်အားတောင့်တင်းခိုင်မာရေးကို အဘယ်ကြောင့် အလေးထားကြောင်း၊ ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် မိမိ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ချဲ့ထွင်ရင်း အခြားနိုင်ငံများကို မနှောင့်ယှက်ဘဲ ငြိမ်းချမ်းစွာ တိုးတက်လာရေးကို မည်သို့လုပ်ဆောင်နေကြောင်း နှင့် အနောက်နိုင်ငံများ၏ လူတစ်ဦးမဲတစ်မဲ ဒီမိုကရေစီစနစ်သည် ၎င်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် လုံးဝ ကိုက်ညီမှုမရှိကြောင်း တို့ကို ဆွေးနွေးထားပါသည်။
• အမေရိကန်၏ မဆုတ်မနစ်သော တက်ကြွမှု: အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကြီးမားသော အကြွေးများနှင့် နိုင်ငံရေးအကြပ်အတည်းများကို ရင်ဆိုင်နေရသော်လည်း ၎င်းတို့၏ ပြိုင်ဘက်ကင်းသော ဖန်တီးနိုင်စွမ်း၊ စွန့်ဦးတီထွင်လိုသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကမ္ဘာ့ထိပ်တန်း ပါရမီရှင်များကို ဆွဲဆောင်နိုင်စွမ်းတို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့ထိပ်တန်းနေရာတွင် ဆက်လက် ရပ်တည်နေမည်ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ထားပါသည်။
• ဥရောပနှင့် ဂျပန်တို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအရ ကျဆင်းလာမှု: ဥရောပ၏ ချို့ယွင်းချက်ရှိသော တစ်ခုတည်းသော ငွေကြေးစနစ် (Euro) နှင့် ရေရှည်မခံနိုင်သော လူမှုဖူလုံရေးစနစ်များအကြောင်း အပြင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပြင်းထန်သော လူဦးရေကျဆင်းမှု ပြဿနာနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများကို လက်ခံရန် တင်းကျပ်စွာ ငြင်းဆန်မှုများ ကို လေ့လာထားပါသည်။
• စင်ကာပူနိုင်ငံ၏ ရှင်သန်ရပ်တည်ရေး: ပါတီနှစ်ခုပါဝင်သော နိုင်ငံရေးစနစ်သည် နိုင်ငံကို အလယ်အလတ်အဆင့်သို့ ကျဆင်းသွားစေနိုင်သည့် အန္တရာယ်များ နှင့် မွေးဖွားနှုန်း ကျဆင်းလာမှုကြောင့် နိုင်ငံရင်ဆိုင်နေရသော လူဦးရေဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ ကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း တင်ပြထားပါသည်။

လူ့သဘာဝနှင့် နိုင်ငံရေးသရုပ်မှန်များကို အခြေခံထားသော မနက်ဖြန်၏ အင်အားချိန်ခွင်လျှာ အပြောင်းအလဲများအကြောင်း စိတ်ဝင်စားဖွယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်များကို နားဆင်ရန် ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါသည်။

နားဆင်သူတွေအနေနဲ့ မိမိရဲ့ဘဝကို အလိုအလျောက် ဖြစ်တည်မှု (by default) အစား ကိုယ်တိုင် ပုံဖော်ဖန်တီးမှု (by design) နဲ့ ရှင်သန်နိုင်မယ့် စနစ်တကျ ချဉ်းကပ်ပုံတွေကို သိရှိရမှာပါ။ Essentialist တစ်ယောက်ဖြစ်လာဖို့ အဓိက အဆင့် (၃) ဆင့်ကိုလည်း ရှင်းပြပေးသွားပါမယ်-

• လေ့လာစူးစမ်းခြင်း (Explore): ကိုယ့်ရဲ့ အမြင့်မားဆုံး စွမ်းဆောင်ရည်ကို ရှာဖွေနိုင်ဖို့ အချိန်ပေးပြီး ဘယ်လို စဉ်းစားမလဲ၊ ကစားမလဲ၊ လုံလောက်စွာ အနားယူမလဲ။
• ဖယ်ရှားခြင်း (Eliminate): မလိုအပ်တဲ့အရာတွေကို ဖယ်ရှားပြီး လူမှုရေးဖိအားတွေကို ကျော်လွန်ကာ "ဟင့်အင်း" လို့ ယဉ်ကျေးစွာ ငြင်းဆိုတတ်ဖို့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်မှု။
• အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း (Execute): အရေးကြီးတဲ့ အလုပ်တွေကို လုပ်ဆောင်ရာမှာ ပိုမိုလွယ်ကူချောမွေ့စေဖို့ အတားအဆီးများကို ဖယ်ရှားပြီး ဘယ်လို စနစ်တွေ တည်ဆောက်မလဲ။

နောက်ဆုံး ရည်ရွယ်ချက်က အလုပ်တွေကို ပိုလုပ်နိုင်ဖို့ မဟုတ်ဘဲ၊ မှန်ကန်တဲ့ အလုပ်တွေကို လုပ်ဆောင်ခြင်းအားဖြင့် သင့်ဘဝရဲ့ အဖိုးတန်တဲ့ အချိန်တိုင်းမှာ အကောင်းဆုံး ရလဒ်တွေ ရရှိဖို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်

၁။ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ရန် မမွေးဖွားလာခြင်း (We Never Evolved to Exercise) လူသားများအနေဖြင့် ကျန်းမာရေးနှင့် ကြံ့ခိုင်မှုအတွက် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း (Exercise) သည် ခေတ်သစ်လူနေမှုဘဝ၏ ဖန်တီးမှုတစ်ခုသာ ဖြစ်ပါသည်။ ရှေးခေတ် မုဆိုး-ခူးဆွတ်သူများ (hunter-gatherers) သည် အသက်ရှင်သန်ရန်အတွက်သာ နေ့စဉ် နာရီပေါင်းများစွာ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားခဲ့ကြပြီး၊ စွမ်းအင်မလိုအပ်ဘဲ မဖြုန်းတီးရန် အတတ်နိုင်ဆုံး အနားယူလေ့ရှိကြပါသည်။

၂။ ထိုင်ခြင်းနှင့် အိပ်စက်ခြင်းဆိုင်ရာ အလွဲများ (Myths about Sitting and Sleeping) ထိုင်ခြင်းသည် ဆေးလိပ်သောက်ခြင်းကဲ့သို့ ကျန်းမာရေးကို ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်စေသည်ဆိုခြင်းမှာ အလွန်အမင်း ချဲ့ကားထားခြင်းဖြစ်ပါသည်။ လူသားများသည် သဘာဝအရ ထိုင်လေ့ရှိကြသော်လည်း၊ လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ တစ်ဆက်တည်း အကြာကြီးထိုင်ခြင်းကသာ ရောင်ရမ်းမှု (inflammation) နှင့် ရောဂါများကို ဖြစ်စေတတ်ပါသည်။ ထို့ပြင် တစ်နေ့လျှင် ၈ နာရီ အိပ်စက်ရမည်ဆိုသည့် အယူအဆမှာလည်း မှားယွင်းနေပြီး၊ စက်မှုခေတ်မတိုင်မီက လူသားများနှင့် လက်ရှိ မုဆိုး-ခူးဆွတ်သူများသည် များသောအားဖြင့် ၆.၅ နာရီမှ ၇ နာရီခန့်သာ အိပ်စက်ကြပါသည်။

၃။ အမြန်နှုန်း၊ ခွန်အား နှင့် ခံနိုင်ရည် (Speed, Strength and Endurance) လူသားများသည် အခြားတိရစ္ဆာန်များလောက် မမြန်သလို၊ မျောက်ဝံများနှင့် နီယန်ဒါသယ် (Neanderthal) များလောက်လည်း ခွန်အားမကြီးမားပါ။ သို့သော် လူသားများသည် ခံနိုင်ရည် (Endurance) အထူးကောင်းမွန်ရန် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာကြပါသည်။ ကျွန်ုပ်တို့တွင် ချွေးထွက်ခြင်းဖြင့် အပူငြိမ်းစေသည့်စနစ်နှင့် အဝေးပြေးနိုင်သော ခြေထောက်ဖွဲ့စည်းပုံများ ပါရှိသောကြောင့်၊ ပူပြင်းသောရာသီဥတုတွင် သားကောင်များ မောပန်းသွားသည်အထိ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ပြေးလွှားဖမ်းဆီးနိုင်ကြသည် (Persistence hunting)။

၄။ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်ခြင်းနှင့် လှုပ်ရှားမှု (Aging and Physical Activity) အသက်အရွယ် ကြီးရင့်လာချိန်တွင် အနားယူရမည်ဆိုသည့် အယူအဆသည် မှားယွင်းနေပါသည်။ "Active Grandparent Hypothesis" (တက်ကြွသော အဘိုးအဘွား ယူဆချက်) အရ လူသားများသည် အသက်ကြီးလာသည့်တိုင်အောင် မြေးများအတွက် အစားအစာများ ရှာဖွေပေးခြင်းဖြင့် တက်ကြွစွာ နေထိုင်ရန် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာကြပါသည်။

၅။ ရောဂါဘယများကို ကာကွယ်ပေးခြင်း (Preventing Diseases) ခန္ဓာကိုယ်ကို လှုပ်ရှားစေခြင်းဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှု ယန္တရားများ (Repair and maintenance mechanisms) ကို လှုံ့ဆော်ပေးပါသည် (Costly Repair Hypothesis)။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု ရှိခြင်းသည် ခေတ်သစ်လူနေမှုပုံစံကြောင့်ဖြစ်သော (Mismatch diseases) အဝလွန်ခြင်း၊ ဆီးချိုအမျိုးအစား (၂)၊ နှလုံးရောဂါ၊ ကင်ဆာ နှင့် အယ်လ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ရောဂါများကို ကာကွယ်ပေးနိုင်ပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရလျှင် လူသားများသည် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ရန် မမွေးဖွားလာသော်လည်း၊ ကျန်းမာရှည်သက်စွာ နေထိုင်နိုင်ရန်အတွက် လေ့ကျင့်ခန်းများကို ပျော်ရွှင်စွာနှင့် မဖြစ်မနေ ပြုလုပ်သင့်ပါသည်။ ကျန်းမာရေးအတွက် ကာဒီယို (Cardio) အပြင် အလေးမခြင်း (Weights) များကိုပါ ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်သင့်သည် ဟု အကြံပြုထားပါသည်

အချိန်သည် ငွေထက်ပို၍ တန်ဖိုးရှိကြောင်း၊ ဘဝတစ်သက်တာလုံး ထပ်မံအလုပ်လုပ်ရန်မလိုတော့မည့် သင့်အတွက်လိုအပ်သော ငွေပမာဏ (FI Number) ကို မည်သို့တွက်ချက်ရမည် နှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို အလျင်အမြန်တည်ဆောက်နိုင်မည့် နည်းဗျူဟာများကို လေ့လာနိုင်မည်ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ပြင် သင်၏ အချိန်ပြည့်အလုပ် (9-to-5 job) မှနေ၍ အကျိုးအမြတ်အများဆုံးရယူနည်း၊ ဝင်ငွေလမ်းကြောင်းများစွာရရှိရန် အကျိုးအမြတ်များသော ဘေးပေါက်အလုပ်များ (side hustles) စတင်နည်း နှင့် ငွေကြေးတိုးပွားမှုကို မြန်ဆန်စေရန် စတော့ရှယ်ယာနှင့် အိမ်ခြံမြေများတွင် အသိဉာဏ်ရှိစွာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံနည်းများကိုလည်း သင်ယူရမည်ဖြစ်ပါသည်။

အသက် ၆၅ နှစ်မှ အနားယူရမည့် ရိုးရာအယူအဆကို စွန့်ခွာပြီး သင်၏ ဝင်ငွေ၊ စုဆောင်းငွေနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကို အမြင့်ဆုံးမြှင့်တင်ကာ သင်အမှန်တကယ် နှစ်သက်သော ဘဝကို ယနေ့ပဲ စတင်တည်ဆောက်လိုက်ပါ။

ကျွန်တော်တို့ဟာ သမိုင်းတစ်လျှောက် အလုံခြုံဆုံး၊ အချမ်းသာဆုံးနဲ့ အတိုးတက်ဆုံး ခေတ်ကြီးမှာ နေထိုင်နေပေမယ့် ဘာလို့ အရာရာတိုင်းက ပျက်စီးယိုယွင်းနေတယ်လို့ ခံစားနေရတာလဲ။

Mark Manson ရဲ့ နာမည်ကြီးစာအုပ်ကို အခြေခံပြီး တင်ဆက်ထားတဲ့ ဒီ Podcast မှာ လူသားတွေရဲ့ အရေးမပါမှုဆိုတဲ့ သက်တောင့်သက်သာမရှိတဲ့ အမှန်တရား (Uncomfortable Truth) နဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ထိန်းချုပ်နိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အထင်အမြင်မှားမှု (Illusion of Self-Control) တွေကို ဆွေးနွေးသွားမှာပါ။

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ တွေးခေါ်နိုင်တဲ့ ဦးနှောက် (Thinking Brain) နဲ့ ခံစားတတ်တဲ့ ဦးနှောက် (Feeling Brain) တို့ကြားက အားပြိုင်မှုတွေ၊ ပျော်ရွှင်မှုကို အလွန်အမင်းရှာဖွေခြင်းက ဘာကြောင့် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပိုဖြစ်စေတာလဲဆိုတဲ့ အကြောင်းအရင်းတွေနဲ့၊ နာကျင်မှုဆိုတာ ဘာကြောင့် ရှောင်လွှဲလို့မရတဲ့ အရာ (Universal Constant) ဖြစ်နေတာလဲဆိုတာတွေကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာသွားပါမယ်။

မျှော်လင့်ချက်တွေနောက်ကို တကောက်ကောက် လိုက်နေမယ့်အစား ရင့်ကျက်သူတွေရဲ့ တန်ဖိုးထားမှုတွေကို လက်ကိုင်ထားပြီး၊ မိမိရဲ့ကံကြမ္မာနဲ့ လက်ရှိအခြေအနေကို ချစ်မြတ်နိုးကာ (Amor Fati)၊ ပိုကောင်းတဲ့ကမ္ဘာကြီးကို မျှော်လင့်နေမယ့်အစား မိမိကိုယ်တိုင် ပိုကောင်းတဲ့လူသားတစ်ယောက်ဖြစ်လာအောင် ဘယ်လိုနေထိုင်ရမလဲဆိုတာကို ဒီ Podcast မှာ ကျွန်တော်တို့နဲ့အတူ နားဆင်ကြည့်လိုက်ပါ။

ဒီ Podcast မှာ သင့်ကို နောက်ဆွဲနေတဲ့ အရာတွေကို ဘယ်လိုစွန့်လွှတ်ရမလဲ (သင်ဂရုမစိုက်တော့မယ့် အရာများစာရင်း - "fuck-it list" ရေးဆွဲနည်း)၊ အဆိုးမြင်စိတ်ခံစားချက်တွေနဲ့ မှားယွင်းတဲ့ တွေးခေါ်မှု (cognitive distortions) တွေကို ဘယ်လိုထိန်းချုပ်ရမလဲ ဆိုတာတွေကို ဆွေးနွေးသွားမှာပါ။ ဒါ့အပြင် သင်ပြောင်းလဲလို့မရတဲ့အရာတွေ (ဥပမာ- အတိတ်ကာလ၊ တခြားသူများ) နဲ့ ပြောင်းလဲလို့ရတဲ့အရာတွေ (ဥပမာ- သင့်ရဲ့အပြုအမူ၊ သဘောထား) ကို ခွဲခြားသိမြင်ပြီး ပြဿနာတွေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ရွေးချယ်မှုတွေအတွက် ဘယ်လိုတာဝန်ယူရမလဲဆိုတာကိုလည်း လေ့လာရမှာဖြစ်ပါတယ်။

သင့်ဘဝအတွက် အမှန်တကယ်အရေးပါတဲ့ တန်ဖိုးထားမှုတွေကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်၊ ပိုမိုကြီးမားတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကို ရှာဖွေရန် နှင့် သင့်ရဲ့ စံပြဘဝကို ဖန်တီးနိုင်ဖို့အတွက် လက်တွေ့လုပ်ဆောင်နိုင်မယ့် အလေ့အကျင့်ကောင်းတွေ (habits) နဲ့ Action Plan တွေ တည်ဆောက်နည်းတွေကိုပါ အသေးစိတ် လမ်းညွှန်ပေးသွားမှာပါ။

အကျိုးမရှိတဲ့အရာတွေကို လျစ်လျူရှုပြီး တကယ်အရေးကြီးတဲ့ အရာတွေပေါ်မှာပဲ သင့်ရဲ့ခွန်အားတွေကို ဘယ်လိုအာရုံစိုက်ရမလဲဆိုတာကို သိရှိနိုင်ဖို့ ဒီ Podcast ကို အခုပဲ နားဆင်လိုက်ပါ။

၁။ Aspire (ရည်မှန်းချက်ထား ကြိုးစားနေချိန်) အောင်မြင်ရန် ကြိုးစားနေချိန်တွင် Ego သည် ကျွန်ုပ်တို့ကို စကားပြောရုံသက်သက်ဖြင့် အချိန်ကုန်စေပြီး တကယ့်လုပ်ရပ်များကို ဟန့်တားတတ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို အမြဲတမ်း တပည့်တစ်ယောက်ကဲ့သို့ နှိမ့်ချကာ သင်ယူလိုစိတ်ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် စိတ်အားထက်သန်မှုသက်သက် (Passion) သည် အားနည်းချက်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သဖြင့် ၎င်းထက် မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက် (Purpose) နှင့် လက်တွေ့ကျမှုတို့ကိုသာ ပိုမိုဦးစားပေးရန် လိုအပ်ပါသည်။

၂။ Success (အောင်မြင်ချိန်) အောင်မြင်လာသောအခါတွင် Ego ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို အထင်ကြီးလာတတ်ပြီး လက်တွေ့ဘဝနှင့် ကင်းကွာသွားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ အောင်မြင်မှုကို သတိရှိရှိဖြင့် ထိန်းသိမ်းရမည်ဖြစ်ပြီး အမြဲတမ်း ဆက်လက်သင်ယူနေရန် လိုအပ်ပါသည်။ အောင်မြင်မှုသည် မိမိတစ်ဦးတည်းကြောင့်ဟု ပုံပြင်မဆင်ရန်နှင့် (Don't tell yourself a story) မိမိသည် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော လောကကြီး၏ သေးငယ်သော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုသာဖြစ်ကြောင်း အမြဲဆင်ခြင်ရမည်ဖြစ်သည်။

၃။ Failure (ကျရှုံးချိန် သို့မဟုတ် အခက်အခဲကြုံရချိန်) ကျရှုံးချိန်တွင် Ego သည် မိမိတို့၏ အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွားစေတတ်သည်။ ကျရှုံးမှုကို သင်ခန်းစာယူကာ အလဟဿဖြစ်သောအချိန် (Dead time) အစား မိမိကိုယ်ကို တိုးတက်အောင်လုပ်သော အကျိုးရှိသည့်အချိန် (Alive time) အဖြစ် ပြောင်းလဲပစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ပြင်ပမှ အသိအမှတ်ပြုမှုထက် မိမိ၏ ကြိုးစားအားထုတ်မှုကသာ အရေးကြီးဆုံးဖြစ်ကြောင်း နားလည်ထားရမည်။ သူတစ်ပါး၏ အမြင်ထက် ကိုယ်ပိုင် စံနှုန်းများဖြင့်သာ မိမိကိုယ်ကို အမြဲတိုင်းတာရမည်ဖြစ်သည်။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရလျှင် ဤစာအုပ်က ကျွန်ုပ်တို့ကို ရည်မှန်းချက်ထားချိန်တွင် နှိမ့်ချရန်၊ အောင်မြင်ချိန်တွင် ကျေးဇူးတင်တတ်ကာ သတိရှိရန်နှင့် ကျရှုံးချိန်တွင် ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ရန် (Humble in our aspirations, Gracious in our success, Resilient in our failures) လမ်းညွှန်ပေးထားပါသည်

ဒီတစ်ပတ် ပေါ့ဒ်ကတ်စ် (Podcast) မှာတော့ ဆူညံနေတဲ့ ကမ္ဘာကြီးထဲမှာ အာရုံစူးစိုက်မှုရှိတဲ့ ဘဝကို ရွေးချယ်နိုင်ဖို့ ရေးသားထားတဲ့ Cal Newport ရဲ့ နာမည်ကြီး အရောင်းရဆုံးစာအုပ် "Digital Minimalism" ကို ဆွေးနွေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

နည်းပညာကုမ္ပဏီကြီးတွေဟာ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အာရုံစိုက်မှုကို အမြတ်ထုတ်ဖို့အတွက် စမတ်ဖုန်းတွေနဲ့ အက်ပလီကေးရှင်းတွေကို စလော့စက် (slot machine) တွေလို စွဲလမ်းမှုဖြစ်စေအောင် ဘယ်လိုဖန်တီးထားသလဲ ဆိုတာကို ဒီစာအုပ်မှာ ရှင်းပြထားပါတယ်။ ဒီလို ဆွဲဆောင်မှုတွေကို ဖြေရှင်းဖို့အတွက် နည်းပညာသုံးစွဲမှုကို အနည်းငယ်လျှော့ချတဲ့ နည်းလမ်းလောက်နဲ့ မလုံလောက်ဘဲ၊ မိမိတန်ဖိုးထားတဲ့ အရာတွေပေါ်မူတည်ပြီး နည်းပညာကို ဘယ်လိုသုံးမလဲဆိုတဲ့ ခိုင်မာတဲ့ ဒဿနတစ်ခု လိုအပ်ကြောင်း Cal Newport က ထောက်ပြထားပါတယ်။

ဒီအပိုင်းမှာ ပါဝင်မယ့် အဓိက ဆွေးနွေးချက်များ:

• Digital Minimalism ဆိုတာ ဘာလဲ?: မိမိဘဝအတွက် တန်ဖိုးရှိတဲ့ အရာတွေကို အထောက်အကူပြုမယ့် နည်းပညာအနည်းငယ်ကိုသာ ဂရုတစိုက် ရွေးချယ်သုံးစွဲပြီး၊ ကျန်တဲ့ အရေးမပါတဲ့ အရာတွေကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာစွာနဲ့ လျစ်လျူရှုထားတဲ့ ဒဿနအကြောင်း။
• The 30-Day Digital Declutter (ရက် ၃၀ ကြာ ဒစ်ဂျစ်တယ် အမှိုက်ရှင်းခြင်း): မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ နည်းပညာတွေကလွဲပြီး ကျန်တဲ့ မိမိဆန္ဒအလျောက် သုံးစွဲနေတဲ့ နည်းပညာတွေကို ရက် ၃၀ ကြာ ဖြတ်တောက်ကာ မိမိရဲ့ဘဝကို ပြန်လည်တည်ဆောက်မယ့် အသွင်ကူးပြောင်းရေး လုပ်ငန်းစဉ်။
• Spend Time Alone (တစ်ယောက်တည်း အချိန်ဖြုန်းခြင်း): အခြားသူတွေရဲ့ အကြံအစည်၊ တွေးခေါ်မှုတွေကနေ ကင်းလွတ်ပြီး မိမိကိုယ်ပိုင် အတွေးတွေနဲ့ တစ်ယောက်တည်း တိတ်ဆိတ်စွာနေထိုင်ခြင်းရဲ့ တန်ဖိုး။
• Reclaim Conversation (စကားပြောဆိုဆက်သွယ်မှုများကို ပြန်လည်ရယူခြင်း): အွန်လိုင်းပေါ်က အပေါ်ယံ Like ပေးတာ၊ Comment ပေးတာလိုမျိုး အားနည်းတဲ့ ချိတ်ဆက်မှုတွေအစား အပြင်လက်တွေ့မှာ အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ စကားပြောဆိုဆက်သွယ်မှု (Conversation) များကို အလေးထားခြင်း။
• Reclaim Leisure (အရည်အသွေးမြင့်မားတဲ့ အားလပ်ချိန်များကို ဖန်တီးခြင်း): ဆိုရှယ်မီဒီယာသုံးပြီး အချိန်ဖြုန်းမယ့်အစား ကိုယ်တိုင်လက်တွေ့ ကျွမ်းကျင်မှုတွေကို အသုံးပြုရတဲ့ အရည်အသွေးမြင့် အားလပ်ချိန် (High-quality leisure) တွေကို ပြန်လည်ဖော်ဆောင်ခြင်း။
• Join the Attention Resistance (အာရုံစိုက်မှုကို အမြတ်ထုတ်နေသူများကို တော်လှန်ခြင်း): ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အချိန်နဲ့ အာရုံစိုက်မှုကို ငွေကြေးအဖြစ် ပြောင်းလဲနေတဲ့ အာရုံစိုက်မှု စီးပွားရေးစနစ် (Attention Economy) ကို ရင်ဆိုင်ကျော်လွှားမယ့် တိကျတဲ့ နည်းလမ်းများ (ဥပမာ - ဖုန်းထဲမှ ဆိုရှယ်မီဒီယာများကို ဖျက်ပစ်ခြင်း)။

သင့်ရဲ့ အချိန်နဲ့ အာရုံစိုက်မှုတွေကို ပြန်လည်ရယူပြီး ပိုမိုအဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ ဘဝတစ်ခုကို တည်ဆောက်ချင်တယ်ဆိုရင် ဒီအပိုင်းကို မလွတ်တမ်း နားဆင်လိုက်ပါ။

ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ် (Podcast) သည် George S. Clason ရေးသားထားသော လူကြိုက်များလှသည့် ဂန္ထဝင်စာအုပ်ကြီးဖြစ်သည့် "The Richest Man in Babylon" (ဗာဗုလုန်တွင် အချမ်းသာဆုံးပုဂ္ဂိုလ်) ကို အခြေခံပြီး ရှေးခေတ်လူများ၏ အချိန်မရွေး မှန်ကန်နေမည့် ငွေကြေးစီမံခန့်ခွဲမှု နိယာမများကို ဆွေးနွေးတင်ဆက်ပေးသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ရှေးခေတ်ကမ္ဘာ့အချမ်းသာဆုံးမြို့တော်ကြီးဖြစ်ခဲ့တဲ့ ဗာဗုလုန်မြို့သားတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ဓနဥစ္စာတွေကို ဘယ်လိုရှာဖွေ၊ စုဆောင်း၊ တိုးပွားအောင် လုပ်ခဲ့ကြသလဲဆိုတာကို စိတ်ဝင်စားဖွယ် ပုံပြင်များမှတဆင့် လေ့လာကြည့်ကြပါမယ်။

ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်တွင် အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအကြောင်းအရာများကို အသေးစိတ် နားဆင်ရမည်ဖြစ်ပါသည်-

• ပိန်လှီနေသော ပိုက်ဆံအိတ်ကို ကုသရန် နည်းလမ်း (၇) သွယ် (Seven Cures for a Lean Purse): ဝင်ငွေဖန်တီးခြင်း၊ အသုံးစရိတ်ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ အနာဂတ်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်း။
• ရွှေနှင့်ပတ်သက်သော ဥပဒေသ (၅) ရပ် (The Five Laws of Gold): မိမိပိုင်ဆိုင်သော ငွေကြေးကို ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်းနှင့် အကျိုးအမြတ်တိုးပွားစေခြင်း။

သင့်ဝင်ငွေ၏ အနည်းဆုံး ဆယ်ပုံတစ်ပုံကို မိမိအတွက် ဦးစွာဖယ်ထုတ်စုဆောင်းရန် (Pay yourself first)၊ အသုံးစရိတ်များကို စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ရန်၊ ပညာရှိစွာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရန်နှင့် မိမိ၏ငွေများကို မိမိအတွက် ပြန်လည်အလုပ်လုပ်ပေးမည့် ဝင်ငွေလမ်းကြောင်းများအဖြစ် ဖန်တီးရန် မည်သို့လုပ်ဆောင်ရမည်ကို ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်မှတဆင့် လက်တွေ့ကျကျ သင်ယူနိုင်မည်ဖြစ်ပါသည်။

သင်ဟာ အကြွေးနွံထဲကနေ ရုန်းထွက်ချင်သူပဲဖြစ်ဖြစ်၊ သင့်ရဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှုတွေကို တိုးပွားချင်သူပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဘဏ္ဍာရေးလောကကို နားလည်ရန် ခက်ခဲနေသူပဲဖြစ်ဖြစ် ဤဗာဗုလုန်ပုံပြင်များက လူတိုင်းအတွက် ရိုးရှင်းပြီး လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော အဖိုးတန်အကြံဉာဏ်များကို ပေးစွမ်းနိုင်မည်မှာ အသေအချာပင် ဖြစ်ပါသည်။

ငွေကြေးလွတ်လပ်ခွင့်၊ ပြည့်စုံလုံလောက်မှုနှင့် ဘဝအောင်မြင်မှုဆီသို့ အတူတကွ လျှောက်လှမ်းနိုင်ရန် ယခုပဲ Subscribe လုပ်ပြီး နားဆင်လိုက်ပါ။

အချို့သောအဖွဲ့အစည်းတွေက ဘာကြောင့် စည်းလုံးညီညွတ်ပြီး အချို့က ဘာကြောင့် ပြိုကွဲရသလဲဆိုတာကို ဒီအပိုင်းမှာ အဓိကထား လေ့လာသွားမှာပါ။ ခေါင်းဆောင်ကောင်းတွေဟာ ရေတိုအကျိုးအမြတ်နဲ့ ကိန်းဂဏန်းတွေထက် မိမိလက်အောက်က ဝန်ထမ်းတွေရဲ့ လုံခြုံရေးနဲ့ သက်သာချောင်ချိရေးကို ပိုမိုဦးစားပေးတဲ့ "လုံခြုံရေးစက်ဝန်း" (Circle of Safety) တည်ဆောက်ပုံကို ဆွေးနွေးထားပါတယ်။

လူသားတွေရဲ့ အပြုအမူတွေကို တွန်းအားပေးတဲ့ ဇီဝဓာတုဖြစ်စဉ်တွေဖြစ်တဲ့ Endorphins, Dopamine, Serotonin နဲ့ Oxytocin တို့အကြောင်းနဲ့ ယနေ့ခေတ် လုပ်ငန်းခွင်တွေမှာ အဲဒီဟန်ချက်တွေ ဘယ်လိုပျက်ယွင်းနေလဲဆိုတာကိုလည်း စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဖော်ပြထားပါတယ်။ အမေရိကန် မရိန်းတပ်ဖွဲ့တွေကနေ အောင်မြင်တဲ့ ကုမ္ပဏီ CEO တွေရဲ့ လက်တွေ့သာဓကတွေနဲ့အတူ ခေါင်းဆောင်တွေက မိမိအကျိုးကိုစွန့်ပြီး နောက်ဆုံးမှစားတဲ့အခါ (Leaders Eat Last) ဝန်ထမ်းတွေဆီက သစ္စာရှိမှု၊ ယုံကြည်မှုနဲ့ ဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွေ ဘယ်လိုရရှိလာသလဲ ဆိုတာကို အသေးစိတ် နားဆင်ရမှာဖြစ်ပါတယ်။

သင်ကိုယ်တိုင် လိုလားတောင့်တတဲ့ ခေါင်းဆောင်ကောင်းတစ်ယောက် ဘယ်လိုဖြစ်လာနိုင်မလဲ ဆိုတာကို သိရှိဖို့ အခုပဲ နားဆင်လိုက်ပါ

ဒီ Podcast အပိုင်းမှာတော့ စာရေးဆရာ Shubham Kumar Singh ရေးသားထားတဲ့ "You Become What You Think" စာအုပ်ထဲက အလွန်တန်ဖိုးရှိတဲ့ ဘဝသင်ခန်းစာတွေကို ကောက်နုတ်တင်ဆက်ပေးထားပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ တွေးခေါ်မှုတွေဟာ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ လက်တွေ့ဘဝကို ပုံဖော်ပေးတဲ့ ဗိသုကာပညာရှင်တွေ ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို အခြေခံပြီး ဆွေးနွေးထားတာဖြစ်ပါတယ်။

ဒီ Podcast ကနေတစ်ဆင့် အောက်ပါ အဓိကအကြောင်းအရာတွေကို နားဆင်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်-

• ပျော်ရွှင်မှုနှင့် သတိကပ်ခြင်း (Happiness and Mindfulness): အတိတ်ကို နောင်တရနေခြင်း၊ အနာဂတ်အတွက် ပူပန်နေခြင်းတွေကို ရပ်တန့်ပြီး လက်ရှိ ပစ္စုပ္ပန်အချိန်မှာ အကောင်းဆုံး ရှင်သန်နေထိုင်နည်းများ။
• အလေ့အကျင့်နှင့် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး တိုးတက်မှု (Habits and Personal Growth): နေ့စဉ်ပြုလုပ်တဲ့ သေးငယ်တဲ့ အလေ့အကျင့်ကောင်းလေးတွေကနေ ရေရှည်မှာ ကြီးမားတဲ့ အောင်မြင်မှုတွေဆီ ဘယ်လိုဦးတည်သွားစေလဲ ဆိုတဲ့အကြောင်း။
• စတိုးအစ် ဒဿနိကဗေဒ (Stoic Philosophy): မိမိ ထိန်းချုပ်လို့မရတဲ့ ပြင်ပအရာတွေကို လျစ်လျူရှုပြီး မိမိကိုယ်တိုင်နဲ့ မိမိရဲ့စိတ်ကိုသာ အာရုံစိုက်ကာ စိတ်အေးချမ်းမှုကို ရှာဖွေခြင်း။
• စိတ်ကျန်းမာရေးနှင့် လူ့စိတ်ပညာ (Mental Health & Human Psychology): စိတ်ဖိစီးမှုတွေကို ရန်သူလို သဘောမထားဘဲ အသုံးဝင်တဲ့ ကိရိယာတစ်ခုအနေနဲ့ ဘယ်လိုပြောင်းလဲအသုံးပြုမလဲ ဆိုတဲ့အချက်များနှင့် လူတွေရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ပုံများ။
• လူမှုဆက်ဆံရေး (Relationships): မေတ္တာတရား၊ ကိုယ်ချင်းစာတရား၊ သတိကပ်မှုတွေနဲ့ အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ လူမှုဆက်ဆံရေးတွေကို တည်ဆောက်ခြင်း။

ဒီ Podcast ဟာ သင့်ရဲ့ တွေးခေါ်ပုံတွေကို ပြောင်းလဲစေပြီး ပိုမိုကောင်းမွန်တဲ့ ဘဝတစ်ခုကို တည်ဆောက်ဖို့ ခွန်အားပေးမယ့် လမ်းညွှန်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ သင့်စိတ်ကို စိုးမိုးပြီး သင့်ဘဝကို အကောင်းဆုံး ပုံဖော်နိုင်ဖို့ အခုပဲ နားဆင်လိုက်ပါ!

ဒီပေါ့ဒ်ကတ်စ် (Podcast) အပိုင်းမှာတော့ ဒေါက်တာ Anna Lembke ရေးသားထားတဲ့ "Dopamine Nation" စာအုပ်ကို အခြေခံပြီး ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်ရဲ့ ပျော်ရွှင်မှုနဲ့ နာကျင်မှု ချိန်ခွင်လျှာ (Pleasure-Pain Balance) အလုပ်လုပ်ပုံကို အသေးစိတ် ဆွေးနွေးထားပါတယ်။ အလွန်အကျွံ သုံးစွဲမှုတွေက ဦးနှောက်ရဲ့ ချိန်ခွင်လျှာကို ဘယ်လိုပျက်ယွင်းစေပြီး စွဲလမ်းမှု (Addiction) နဲ့ ခံနိုင်ရည်မြင့်တက်လာမှု (Tolerance) ကို ဘယ်လိုဖြစ်ပေါ်စေလဲဆိုတာကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါ့အပြင် စွဲလမ်းမှုတွေကို ရပ်တန့်ပြီး မျှတမှုကို ရှာဖွေနိုင်မယ့် အောက်ပါလက်တွေ့ကျတဲ့ ဖြေရှင်းနည်းတွေကိုလည်း ဝေမျှပေးထားပါတယ်-

• ဒိုပါမင်း အစာရှောင်ခြင်း (Dopamine Fasting): ဦးနှောက်ဆုပေးစနစ်ကို ပြန်လည်ပြုပြင်ရန် အနည်းဆုံး ၄ ပတ်ခန့် မိမိစွဲလမ်းသောအရာကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
• မိမိကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်း (Self-Binding): စွဲလမ်းစေတတ်သောအရာများနှင့် မိမိကြားတွင် အချိန်၊ နေရာ နှင့် ကန့်သတ်ချက်များ (Space, Time, and Meaning) ဖန်တီးကာ တားဆီးထားခြင်း။
• နာကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခြင်း (Pressing on the Pain Side): ရေအေးချိုးခြင်း၊ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း စသည့် သင့်တင့်သော နာကျင်မှုများမှတစ်ဆင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ သဘာဝပျော်ရွှင်မှုကို ပြန်လည်ရှာဖွေခြင်း။
• ပွင့်လင်းရိုးသားမှု (Radical Honesty): အမှန်တရားကို ရိုးသားစွာ ဝန်ခံခြင်းဖြင့် မိမိအခြေအနေကို သတိပြုမိစေပြီး ပိုမိုကောင်းမွန်သော လူမှုဆက်ဆံရေးကို တည်ဆောက်ခြင်း။

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဆုပေးစနစ် (Reward Pathway) ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ပြီး ဒီလို သွေးဆောင်မှုတွေများပြားလှတဲ့ ခေတ်ကြီးထဲမှာ ဘယ်လို မျှတစွာ ရှင်သန်နေထိုင်မလဲဆိုတာကို သိရှိနိုင်ဖို့ အခုပဲ နားဆင်လိုက်ပါ

ယနေ့ခေတ် ဒစ်ဂျစ်တယ်ခေတ်ကြီးမှာ အီးမေးလ်တွေ၊ ဆိုရှယ်မီဒီယာတွေနဲ့ အင်တာနက်ပေါ်က အကြောင်းအရာတွေကြောင့် ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အာရုံစူးစိုက်မှုတွေဟာ အချိန်တိုင်းလိုလို ပြန့်ကျဲပြီး အနှောင့်အယှက် ဖြစ်နေရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် တကယ့်အောင်မြင်မှုနဲ့ အမြင့်မားဆုံးသော ကုန်ထုတ်စွမ်းအားတွေရဲ့ သော့ချက်က အနှောင့်အယှက်ကင်းကင်းနဲ့ ပြင်းထန်စွာ အာရုံစူးစိုက်နိုင်စွမ်း (Deep Work) မှာပဲ ရှိနေပါတယ်။

ဒီစကားဝိုင်းမှာ "Deep Work" ဆိုတာ ဘာလဲ၊ ဘာကြောင့် ဒီစွမ်းရည်က ခေတ်သစ်စီးပွားရေးလောကမှာ ရှားပါးပြီး အလွန်တန်ဖိုးကြီးမားလာတာလဲ ဆိုတာကို ရှင်းလင်းတင်ဆက်ထားပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ခက်ခဲတဲ့ ကျွမ်းကျင်မှု (Hard Skills) တွေကို လျင်မြန်စွာ သင်ယူနိုင်ဖို့နဲ့ မိမိရဲ့ နယ်ပယ်မှာ အကောင်းဆုံး ရလဒ်တွေ ထွက်ပေါ်လာဖို့ သင့်ဦးနှောက်ကို ဘယ်လိုလေ့ကျင့်ရမလဲ ဆိုတာတွေကိုပါ ဆွေးနွေးသွားမှာပါ။

သင့်ဘဝမှာ လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ဖို့ စာရေးဆရာ အကြံပြုထားတဲ့ အဓိက စည်းမျဉ်း (၄) ရပ် ကိုလည်း အသေးစိတ် ဝေမျှပေးထားပါတယ် -

• Rule #1: နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း အလုပ်လုပ်ခြင်း (Work Deeply) - မိမိရဲ့ အလုပ်လုပ်ကိုင်မှုပုံစံကို အနှောင့်အယှက်ကင်းတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်အဖြစ် ဘယ်လိုဖန်တီးမလဲ။
• Rule #2: ပျင်းရိခြင်းကို လက်ခံလေ့ကျင့်ခြင်း (Embrace Boredom) - အာရုံစူးစိုက်နိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် အမြဲတမ်း အသစ်အဆန်းရှာဖွေချင်နေတဲ့ စိတ်ကို ဘယ်လိုထိန်းချုပ်မလဲ။
• Rule #3: ဆိုရှယ်မီဒီယာများကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (Quit Social Media) - မိမိရဲ့ အချိန်နဲ့ အာရုံစိုက်မှုကို ခိုးယူနေတဲ့ Network Tool တွေကို ဘယ်လို စိစစ်ဖယ်ရှားမလဲ။
• Rule #4: တန်ဖိုးမပါတဲ့ အပေါ်ယံအလုပ်များကို လျှော့ချခြင်း (Drain the Shallows) - အရေးမပါတဲ့ အီးမေးလ်၊ အစည်းအဝေးစတဲ့ အပေါ်ယံအလုပ် (Shallow work) တွေကို လျှော့ချပြီး အရေးကြီးတဲ့ အလုပ်တွေအတွက် အချိန်ဘယ်လိုဖန်တီးမလဲ။

သင့်ရဲ့ အလုပ်လုပ်ကိုင်မှု အလေ့အထတွေကို ပြောင်းလဲပြီး၊ အာရုံပျံ့လွင့်မှုတွေ များပြားနေတဲ့ ကမ္ဘာကြီးထဲမှာ ပိုမိုနက်နဲပြီး အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ အောင်မြင်မှုကို ရယူတည်ဆောက်နိုင်ဖို့ အခုပဲ နားဆင်လိုက်ပါ

ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်တွင် ကံ၊ ကုသိုလ်၊ သီလ၊ လောကီ၊ နှင့် လောကုတ္တရာ အစရှိသည့် အခြေခံဗုဒ္ဓဘာသာသဘောတရားများကို အသုံးပြု၍ မြန်မာလူမျိုးများ၏ "ဒီမိုကရေစီ" နှင့် "နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှု" အစရှိသော အယူအဆများအပေါ် နားလည်သဘောပေါက်မှု အမျိုးမျိုးကို ရှင်းလင်းတင်ပြထားပါသည်။ ထို့အပြင် ဤအယူအဆများသည် မူဆလင်ဆန့်ကျင်ရေးကဲ့သို့သော ဖယ်ကြဉ်လိုသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာအမျိုးသားရေးဝါဒများနှင့် သာမန်လူထု၏ နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်နိုင်စွမ်းအပေါ် သံသယရှိခြင်းစသည့် နိုင်ငံရေးအခြေအနေများကို နားလည်ရန် အလင်းပြပေးထားပါသည်။

ယေဘုယျအားဖြင့် ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ လက်ရှိဖြစ်ပေါ်နေသော နိုင်ငံရေးအကူးအပြောင်းကာလ အပြောင်းအလဲများကို နားလည်နိုင်ရန်အတွက် အထောက်အကူပြုမည့် ခိုင်မာသော သဘောတရားရေးရာဘောင်ကို နားဆင်သူများအား ပံ့ပိုးပေးထားပါသည်။

အကယ်၍ သင်သည် ဤအထောက်အထားစာရွက်စာတမ်းများကို အခြေခံ၍ အသံဖြင့်နားဆင်နိုင်သော တကယ့် ပေါ့ဒ်ကတ်စ် (Audio Overview) အစီအစဉ်တစ်ခုကို ဖန်တီးလိုပါက ကျွန်ုပ်ကို ဆက်လက်ပြောကြားနိုင်ပါသည်။ ဖန်တီးရန် အတည်ပြုပေးပါက ဆောင်ရွက်ပေးပါမည်။

၁။ Desire (ပြင်းပြသော ဆန္ဒ) - အောင်မြင်မှုအားလုံး၏ အစမှတ်ဖြစ်ပြီး၊ မိမိလိုချင်သော အရာကို တိကျသေချာစွာ သိရှိပြီး ရယူလိုစိတ် ပြင်းပြရန် လိုအပ်သည်။ ၂။ Faith (ယုံကြည်မှု) - မိမိ၏ ဆန္ဒများ အမှန်တကယ် ပြည့်ဝလာမည်ဟု မိမိကိုယ်ကို အပြည့်အဝ ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၃။ Autosuggestion (မိမိကိုယ်ကို အကြံပြုခြင်း) - မိမိ၏ မသိစိတ် (Subconscious Mind) သို့ အပြုသဘောဆောင်သော အတွေးများနှင့် ဆန္ဒများကို ထပ်ခါတလဲလဲ သွင်းပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၄။ Specialized Knowledge (အထူးပြု အသိပညာ) - ယေဘုယျ အသိပညာထက် မိမိ၏ ရည်မှန်းချက်အတွက် လိုအပ်သော သီးသန့် အသိပညာရပ်များကို လေ့လာဆည်းပူးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၅။ Imagination (စိတ်ကူးယဉ်ဖန်တီးနိုင်စွမ်း) - ဆန္ဒများကို လက်တွေ့လုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲရန် အစီအစဉ်များ ဖန်တီးပေးသည့် စိတ်၏ အလုပ်ရုံ ဖြစ်သည်။ ၆။ Organized Planning (စနစ်ကျသော အစီအစဉ်ဆွဲခြင်း) - မိမိ၏ ဆန္ဒများကို လက်တွေ့လုပ်ဆောင်ရန်အတွက် သေချာရေရာသော အစီအစဉ်များ ရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ၇။ Decision (ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း) - တွေဝေမှု (Procrastination) ကို ဖယ်ရှားပြီး လျင်မြန်ပြတ်သားစွာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၈။ Persistence (ဇွဲလုံ့လ) - အခက်အခဲများနှင့် ကြုံတွေ့ရချိန်တွင် နောက်ဆုတ်မသွားဘဲ ဆက်လက် ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၉။ Power of the Master Mind (မာစတာမိုင်း၏ စွမ်းအား) - ရည်မှန်းချက်တူညီပြီး သဟဇာတဖြစ်သော လူပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခြင်းမှ ရရှိလာသော စွမ်းအား ဖြစ်သည်။ ၁၀။ The Mystery of Sex Transmutation (လိင်စွမ်းအင်ကို အသွင်ပြောင်းခြင်း) - လူသားတို့၏ အပြင်းထန်ဆုံးသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ကို အခြားသော ဖန်တီးမှုနှင့် အောင်မြင်မှု စွမ်းအင်များအဖြစ် ပြောင်းလဲအသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၁။ The Subconscious Mind (မသိစိတ်) - အကန့်အသတ်ရှိသော လူ့စိတ်နှင့် အကန့်အသတ်မရှိသော ဉာဏ်တော် (Infinite Intelligence) အကြား ဆက်သွယ်ပေးသော ကြားခံနယ်မြေ ဖြစ်သည်။ ၁၂။ The Brain (ဦးနှောက်) - အတွေးအာရုံများကို ထုတ်လွှင့်ပေးခြင်းနှင့် ဖမ်းယူပေးခြင်းများ ပြုလုပ်ပေးသော စခန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၃။ The Sixth Sense (ဆဋ္ဌမအာရုံ) - အခြားသော အောင်မြင်မှု အခြေခံမူ (၁၂) ချက်ကို ကျွမ်းကျင်စွာ တတ်မြောက်ပြီးမှသာ ရရှိနိုင်သော အာရုံဖြစ်ပြီး၊ အခွင့်အလမ်းများနှင့် အန္တရာယ်များကို ကြိုတင်သတိပေးနိုင်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် လူသားတို့၏ အောင်မြင်မှုကို ဟန့်တားနေသော အခြေခံ အကြောက်တရား (၆) မျိုး (The Six Basic Fears) ကိုလည်း ဖယ်ရှားရန် လိုအပ်ကြောင်း ဖော်ပြထားပါသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဆင်းရဲနွမ်းပါးမည်ကို ကြောက်ခြင်း၊ ဝေဖန်ခံရမည်ကို ကြောက်ခြင်း၊ ကျန်းမာရေးချို့တဲ့မည်ကို ကြောက်ခြင်း၊ ချစ်ရသူကို ဆုံးရှုံးရမည်ကို ကြောက်ခြင်း၊ အိုမင်းရင့်ရော်မည်ကို ကြောက်ခြင်း နှင့် သေဆုံးမည်ကို ကြောက်ခြင်း တို့ ဖြစ်ကြပါသည်။

"လူ၏ စိတ်သည် ကြံဆနိုင်ပြီး ယုံကြည်နိုင်သမျှ အရာအားလုံးကို အောင်မြင်စွာ ရယူနိုင်စွမ်းရှိသည်" ဆိုသော အချက်သည် အဓိက သတင်းစကားပင် ဖြစ်ပါသည်

၁။ အသိပညာ (Knowledge) သာမန်ပညာရေးစနစ်သည် လူများကို အလုပ်လုပ်ရန်၊ ငွေစုရန်၊ အကြွေးကင်းရှင်းရန်နှင့် ရေရှည်အတွက် Mutual funds များတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရန်သာ သင်ကြားပေးပါသည်။ သို့သော် အစစ်အမှန် ငွေကြေးပညာရေးကမူ Capital gains (အရင်းအနှီးတိုးပွားမှု) နှင့် Cash flow (ငွေကြေးစီးဆင်းမှု) တို့၏ ကွာခြားချက်ကို နားလည်စေပြီး၊ ပိုင်ဆိုင်မှု (Assets) များမှတစ်ဆင့် လစဉ်ဝင်ငွေရရှိအောင် သင်ကြားပေးပါသည်။ မိမိဆီသို့ ငွေကြေးစီးဝင်လာအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခြင်းသည် စစ်မှန်သော ငွေကြေးပညာရေးဖြစ်သည်။

၂။ အခွန်အခများ (Taxes) အခွန်ဥပဒေများသည် တရားမျှတမှုမရှိဘဲ၊ ငွေကြေးပညာတတ်မြောက်သူများအတွက် အခွန်လျှော့ပေါ့မှုများ ရရှိစေရန် ရေးဆွဲထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဝန်ထမ်းများ (E quadrant) နှင့် ကိုယ်ပိုင်လုပ်ငန်းငယ်လုပ်ကိုင်သူများ (S quadrant) သည် ဝင်ငွေအတွက် အလုပ်လုပ်ကြသောကြောင့် အခွန်အများဆုံးပေးဆောင်ရပါသည်။ လုပ်ငန်းကြီးပိုင်ရှင်များ (B quadrant) နှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ (I quadrant) သည် ပိုင်ဆိုင်မှုများ ဖန်တီးရန် အလုပ်လုပ်ကြသောကြောင့် ဥပဒေနှင့်အညီ အခွန်အနည်းဆုံးသာ ပေးဆောင်ရပါသည်။

၃။ အကြွေး (Debt) ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာကို ရွှေနှင့်ချိတ်ဆက်ထားမှု ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပြီးနောက် ငွေသည် အကြွေးဖြစ်လာခဲ့ရာ ငွေစုသူများသည် အရှုံးသမားများ (Savers are losers) ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။ ဘဏ်များသည် ငွေချေးမည့်သူများကိုသာ အဓိကလိုအပ်ပါသည်။ ချမ်းသာသူများသည် သူတစ်ပါး၏ငွေ (OPM - Other People's Money) ကို အသုံးပြု၍ မိမိအတွက် ဝင်ငွေရရှိစေမည့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ဝယ်ယူကြပါသည်။ အကြွေးကို အသုံးပြု၍ ပိုင်ဆိုင်မှုများဝယ်ယူခြင်းသည် အကြွေးကောင်း (Good debt) ဖြစ်ပြီး၊ တန်ဖိုးကျဆင်းသွားမည့်အရာများကို ဝယ်ယူခြင်းသည် အကြွေးဆိုး (Bad debt) ဖြစ်သည်။

၄။ စွန့်စားရမှု (Risk) ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုလုပ်ခြင်းသည် အန္တရာယ်မများဘဲ၊ ငွေကြေးပညာဗဟုသုတမရှိခြင်းကသာ အန္တရာယ်အများဆုံးဖြစ်ပါသည်။ သာမန်လူများက အန္တရာယ်ကင်းသည်ဟု ထင်ရသော အလုပ်အကိုင်လုံခြုံမှု (Job Security)၊ ငွေစုခြင်း၊ နှင့် Mutual funds များတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်းတို့သည် တကယ်တမ်းတွင် စွန့်စားရမှုအများဆုံးအရာများ ဖြစ်ကြပါသည်။ ငွေကြေးပညာရေးသည် အဆိုပါအန္တရာယ်များကို ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း (Control) ကို ပေးစွမ်းနိုင်ပါသည်။

၅။ အကျိုးခံစားခွင့် (Compensation) ချမ်းသာသူများသည် ငွေအတွက် အလုပ်မလုပ်ကြပါ။ သူတို့သည် စီးပွားရေးကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ ဆိုးသည်ဖြစ်စေ Cash flow (ငွေကြေးစီးဆင်းမှု) ရရှိစေမည့် Assets (ပိုင်ဆိုင်မှုများ) ကို တည်ဆောက်ရန် သို့မဟုတ် ဝယ်ယူရန်အတွက်သာ အလုပ်လုပ်ကြပါသည်။ ထို့ပြင် လူများများအတွက် အကျိုးပြုလေလေ၊ ပို၍ချမ်းသာလေလေ ဖြစ်သည်ဟူသော ပေးဆပ်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်ရရှိခြင်း နိယာမ (Law of Compensation) ကို လိုက်နာကြပါသည်။

နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် ဤခေတ်သစ်စီးပွားရေးစနစ်တွင် ငွေကြေးဆိုင်ရာပညာရေး (Financial Education) ကို စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့လာသင်ယူပြီး မိမိ၏ဦးနှောက်ကို အကြီးမားဆုံးသော ပိုင်ဆိုင်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းကသာ သင့်အတွက် မတရားသောအသာစီးရမှု (Unfair Advantage) ကို ရရှိစေမည်ဖြစ်ပါသည်

System 1 (အမြန်တွေးခေါ်ခြင်း စနစ်): ၎င်းသည် အလိုအလျောက်၊ လျင်မြန်စွာ၊ အားစိုက်ထုတ်မှုမပါဘဲ အလုပ်လုပ်သော စနစ်ဖြစ်ပြီး အလိုလိုသိမြင်မှု (intuitions) နှင့် ခံစားချက်များကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းသည် ယုတ္တိဗေဒနှင့် စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုများတွင် အားနည်းပြီး စနစ်တကျ မှားယွင်းမှုများ (systematic errors) နှင့် ဘက်လိုက်မှုများ (biases) ပြုလုပ်ရန် လွယ်ကူသည်။

System 2 (အနှေးတွေးခေါ်ခြင်း စနစ်): ၎င်းသည် ဖြည်းညင်းစွာ၊ သတိထား၍ စွမ်းအင်စိုက်ထုတ်ရသော စနစ်ဖြစ်ပြီး ရှုပ်ထွေးသော တွက်ချက်မှုများ၊ ယုတ္တိကျသော စဉ်းစားမှုများနှင့် System 1 ကို ထိန်းချုပ်ပေးရန် တာဝန်ရှိသည်။ သို့သော် System 2 သည် သဘာဝအရ ပျင်းရိတတ်ပြီး System 1 မှ ပေးသော လွယ်ကူသည့် အဖြေများကို အလွယ်တကူ လက်ခံလေ့ရှိသည်။

စာအုပ်တွင် အဓိကဖော်ပြထားသော အခြားအရေးကြီးသည့် အယူအဆများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် -

Heuristics and Biases (လွယ်ကူသော ဖြေရှင်းနည်းများနှင့် ဘက်လိုက်မှုများ): ခက်ခဲသော မေးခွန်းများကို ဖြေဆိုရာတွင် လူတို့သည် ပို၍လွယ်ကူသော မေးခွန်းများဖြင့် အစားထိုး ဖြေဆိုလေ့ရှိကြသည်။ ထိုသို့လုပ်ဆောင်ရာတွင် Anchoring (ကနဦးကိန်းဂဏန်းတစ်ခုပေါ်တွင် အာရုံစိုက်မိခြင်း)၊ Availability (ခေါင်းထဲသို့ အလွယ်တကူ ရောက်လာသော အရာများကို အခြေခံ၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်း) နှင့် Representativeness (ပုံသေကားကျ အမြင်များဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း) စသည့် ဘက်လိုက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။

Prospect Theory (အလားအလာ သီအိုရီ): စီးပွားရေးပညာရှင်များ ယူဆသကဲ့သို့ လူတို့သည် အမြဲတမ်း အကျိုးအမြတ်ကို အကျိုးသင့်အကြောင်းသင့် တွက်ချက်၍ ဆုံးဖြတ်လေ့မရှိပါ။ လူတို့သည် အမြတ်ရခြင်း (Gains) ထက် အရှုံးပေါ်ခြင်း (Losses) ကို ပို၍ နာကျင်စွာ ခံစားရပြီး ၎င်းကို Loss Aversion ဟုခေါ်သည်။ ဆုံးဖြတ်ချက်များသည် တန်ဖိုးတစ်ခုတည်းအပေါ် မမူတည်ဘဲ မိမိတို့၏ လက်ရှိအခြေအနေ သို့မဟုတ် ရည်ညွှန်းမှတ် (Reference point) အပေါ်တွင် များစွာမူတည်နေသည်။

Two Selves (မိမိကိုယ်ကို ရှုမြင်မှု နှစ်မျိုး): လူတို့တွင် လက်တွေ့ခံစားနေသော ကိုယ် (Experiencing Self) နှင့် မှတ်သားထားသော ကိုယ် (Remembering Self) ဟူ၍ ရှိသည်။ အတိတ်က အဖြစ်အပျက်များကို မှတ်သားရာတွင် အချိန်ကာလ ကြာမြင့်မှုကို လျစ်လျူရှုတတ်ပြီး (Duration neglect) အဖြစ်အပျက်၏ အထွတ်အထိပ်အချိန်နှင့် ပြီးဆုံးခါနီးအချိန် (Peak-end rule) များကိုသာ အဓိကထား၍ အကဲဖြတ် ဆုံးဖြတ်ချက်ချလေ့ရှိသည်။ မှတ်သားထားသော ကိုယ် (Remembering Self) သည်ပင်လျှင် ကျွန်ုပ်တို့ သင်ခန်းစာယူခြင်းနှင့် အနာဂတ်ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ချမှတ်လေ့ရှိသည်။

Overconfidence (အလွန်အမင်း ကိုယ်ကိုကိုယ် ယုံကြည်မှု): လူတို့သည် ဖြစ်ရပ်များ၏ အကြောင်းရင်းများကို နောက်ကြောင်းပြန် ပြန်လည်တွေးတောရာတွင် နားလည်လွယ်သော ဇာတ်လမ်းများ ဖန်တီးကာ အနာဂတ်ကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်သည်ဟု ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်တတ်ကြသည် (Illusion of understanding)။ သို့ဖြစ်၍ မိမိတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့် အသိပညာအပေါ်တွင် အလွန်အမင်း ယုံကြည်မှုလွန်ကဲတတ်ကြသည်

ဤ Podcast သည် နေ့စဉ်ကြုံတွေ့ရသော သာမန်အချိန်လေးများတွင် ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ တွေးခေါ်ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားကောင်းမွန်သော ရလဒ်များရရှိလာစေရန် လက်တွေ့ကျကျ လမ်းညွှန်ဆွေးနွေးပေးထားသော အသံလွှင့်အစီအစဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ဤ Podcast ၏ အဓိက ဆွေးနွေးချက် အပိုင်း (၅) ပိုင်းမှာ-

• ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းကို အဟန့်အတားဖြစ်စေသောအရာများ (The Enemies of Clear Thinking): ကျွန်ုပ်တို့သည် ပြဿနာများကို စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်းမရှိဘဲ အလိုအလျောက် တုံ့ပြန်တတ်ကြပုံကို ဆွေးနွေးထားပါသည်။ ယင်းသို့ အမှားလုပ်မိစေရန် တွန်းအားပေးသော အဓိက အလိုအလျောက် တုံ့ပြန်မှု ၄ ခုမှာ စိတ်ခံစားချက် (Emotion)၊ အတ္တ (Ego)၊ လူမှုပတ်ဝန်းကျင် (Social) နှင့် အပြောင်းအလဲကို လက်မခံလိုခြင်း (Inertia) တို့ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းပြထားပါသည်။
• စွမ်းရည်များတည်ဆောက်ခြင်း (Building Strength): မှန်ကန်စွာ စဉ်းစားတွေးခေါ်နိုင်ရန်အတွက် မိမိကိုယ်ကို တာဝန်ယူမှုရှိခြင်း (Self-accountability)၊ မိမိကိုယ်ကို သိမြင်ခြင်း (Self-knowledge)၊ မိမိကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်း (Self-control) နှင့် မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်မှုရှိခြင်း (Self-confidence) စသည့် စွမ်းရည်များကို မည်သို့တည်ဆောက်ရမည်ကို ဝေမျှထားပါသည်။
• အားနည်းချက်များကို စီမံခန့်ခွဲခြင်း (Managing Weakness): မိမိ၏ အားနည်းချက်များနှင့် မမြင်နိုင်သော ကွက်လပ်များကို သိရှိနားလည်ပြီး အမှားများမဖြစ်ပေါ်စေရန် ကာကွယ်ပေးမည့် အစီအမံများ၊ စည်းမျဉ်းများ (Safeguards) ကို ကြိုတင်ချမှတ်ထားရန် အကြံပြုထားပါသည်။
• ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (Decisions): အကောင်းဆုံးသော ဆုံးဖြတ်ချက်ချရန်အတွက် ပြဿနာကို သေချာစွာ သတ်မှတ်ခြင်း (Define the problem)၊ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ဖြေရှင်းနည်းများကို ရှာဖွေခြင်း (Explore possible solutions)၊ ရွေးချယ်စရာများကို အကဲဖြတ်ခြင်း (Evaluate the options) နှင့် လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း (Execute) ဟူသော အဆင့် (၄) ဆင့်ကို အသုံးပြုနည်းများကို ဆွေးနွေးတင်ဆက်ထားပါသည်။
• အရေးကြီးသောအရာကို သိရှိခြင်း (Wanting What Matters): မိမိအလိုချင်ဆုံးအရာကို ရအောင်ယူတတ်ရုံသာမက၊ တကယ့်ဘဝတွင် အမှန်တကယ် တန်ဖိုးရှိပြီး အရေးပါသောအရာများကိုပါ မှန်ကန်စွာ သိရှိရွေးချယ်တတ်ရန် လိုအပ်ကြောင်းကို မီးမောင်းထိုးပြထားပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် ဤ Podcast သည် မှားယွင်းသော အလိုအလျောက်တုံ့ပြန်မှုများကို ရှောင်ရှားပြီး ရှင်းလင်းသော တွေးခေါ်မှုများ၊ မှန်ကန်သော ဆုံးဖြတ်ချက်များချမှတ်ခြင်းဖြင့် မိမိဘဝကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် တည်ဆောက်နည်းများကို နားဆင်သူများအတွက် လက်တွေ့ကျကျ ရှင်းပြဆွေးနွေးထားပါသည်။

ကမ္ဘာ့အချမ်းသာဆုံးပုဂ္ဂိုလ် အင်ဒရူး ကာနက်ဂျီ (Andrew Carnegie) ၏ အောင်မြင်မှု လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် အခြားသော ထိပ်တန်း အောင်မြင်သူပေါင်း ၅၀၀ ကျော်၏ အတွေ့အကြုံများကို အခြေခံကာ လေ့လာထားသော ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝရေးဆိုင်ရာ အကောင်းဆုံး လမ်းညွှန်ချက်များကို ဤ Podcast တွင် နားဆင်ရမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤအစီအစဉ်၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ "လူ၏စိတ်သည် ကြံဆနိုင်ပြီး ယုံကြည်နိုင်သမျှ အရာအားလုံးကို အောင်မြင်စွာ ရယူနိုင်စွမ်းရှိသည်" ဆိုသည့် အချက်ပင်ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ပြင် ပြင်းပြသောဆန္ဒ (Desire)၊ ယုံကြည်မှု (Faith)၊ ဇွဲလုံ့လ (Persistence)၊ မာစတာမိုင်း (Master Mind)၊ မသိစိတ် (Subconscious Mind) စသည့် စိတ်ကူးနှင့် ဆန္ဒများကို လက်တွေ့ဘဝနှင့် ငွေကြေးချမ်းသာမှုအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်မည့် အောင်မြင်မှု ခြေလှမ်း (၁၃) ရပ် ကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ဆက်ထားပါသည်။

၁၉၆၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ထုတ်ဝေမှုများတွင် ပယ်ဖျက်ခံခဲ့ရသော ၁၉၃၇ ခုနှစ် မူလရေးသားချက်များကို အပြည့်အစုံ ပြန်လည်ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် ယနေ့ခေတ် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် ပိုမိုကိုက်ညီမှုရှိစေရန် မည်သို့လက်တွေ့အသုံးချရမည်ကို ဤ Podcast က သင့်အား လက်တွေ့ကျကျ လမ်းညွှန်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

၂။ အားလုံးပါဝင်ခွင့်ရှိသော အဆောက်အအုံများ (Inclusive Institutions) ချမ်းသာကြွယ်ဝသော နိုင်ငံများ (ဥပမာ - အမေရိကန်၊ တောင်ကိုရီးယား၊ အင်္ဂလန်) သည် "အားလုံးပါဝင်ခွင့်ရှိသော စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအဆောက်အအုံများ (Inclusive Institutions)" ကို တည်ဆောက်ထားကြသည်။

• ဤစီးပွားရေးအဆောက်အအုံများသည် ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဆိုင်ခွင့်ကို ခိုင်မာစွာကာကွယ်ပေးခြင်း၊ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ လူတန်းစားမရွေး လွတ်လပ်စွာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ခွင့်ပေးခြင်းနှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှုများကို အားပေးခြင်းတို့ ပြုလုပ်ပါသည်။
• နိုင်ငံရေးအရလည်း အာဏာကို လူနည်းစုက မချုပ်ကိုင်ထားဘဲ အများပြည်သူက ပါဝင်ခွင့်ရှိပြီး အာဏာကို ထိန်းကျောင်းနိုင်သော ဗဟုဝါဒ (Pluralism) ကို ကျင့်သုံးပါသည်။

၃။ အမြတ်ထုတ်သည့် အဆောက်အအုံများ (Extractive Institutions) ဆင်းရဲသော နိုင်ငံများ (ဥပမာ - မြောက်ကိုရီးယား၊ ဇင်ဘာဘွေ၊ ကိုလိုနီခေတ် လက်တင်အမေရိက) တွင်မူ လူနည်းစု အထက်တန်းလွှာ (Elite) များက လူများစုထံမှ အကျိုးအမြတ်များကို ခေါင်းပုံဖြတ် အမြတ်ထုတ်သည့် "Extractive Institutions" များ ရှိနေတတ်ပါသည်။

• ဤစနစ်တွင် အာဏာပိုင်များက "ဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ ဖျက်ဆီးခြင်း" (Creative Destruction) ကို ကြောက်ရွံ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ တီထွင်ဆန်းသစ်မှုများနှင့် စီးပွားရေးတိုးတက်မှုအသစ်များသည် ၎င်းတို့၏ လက်ရှိ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးအာဏာကို ခြိမ်းခြောက်လာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အသစ်အဆန်းများကို ပိတ်ပင်တားဆီးလေ့ရှိကြသည်။

၄။ သမိုင်းအချိုးအကွေ့များနှင့် အပြောင်းအလဲများ (Critical Junctures and Institutional Drift) နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏ အဆောက်အအုံများ ပြောင်းလဲတိုးတက်မှုသည် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးကြီးသော အချိုးအကွေ့များ (Critical Junctures) ပေါ်တွင် မူတည်နေသည်။

• ဥပမာ - ၁၄ ရာစုက ဥရောပတွင်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပလိပ်ရောဂါ (Black Death) ကပ်ဘေးသည် အနောက်ဥရောပတွင် မြေကျွန်စနစ်ကို ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သော်လည်း အရှေ့ဥရောပတွင်မူ ထိုစနစ်ကို ပိုမိုဆိုးရွားစွာ အမြစ်တွယ်စေခဲ့သည်။
• အင်္ဂလန်တွင် ၁၆၈၈ ခုနှစ်၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဂုဏ်ကျက်သရေရှိသော တော်လှန်ရေး (Glorious Revolution) သည် အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ်ကို အဆုံးသတ်စေခဲ့ပြီး ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့၏ အာဏာကို ကျယ်ပြန့်စေခဲ့ရာမှ စက်မှုတော်လှန်ရေး (Industrial Revolution) အတွက် လမ်းစပွင့်သွားစေခဲ့သည်။

၅။ သံသရာများ (Vicious and Virtuous Circles)

• ကောင်းကျိုးသံသရာ (Virtuous Circle): အားလုံးပါဝင်ခွင့်ရှိသော အဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်ပြီးသောအခါ၊ ထိုစနစ်သည် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် အများပြည်သူပါဝင်ခွင့်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေသည့် ကောင်းကျိုးသံသရာကို ဖန်တီးပေးပြီး အာဏာရှင်စနစ် ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာမည့်အရေးကို ဟန့်တားပေးသည်။
• ဆိုးကျိုးသံသရာ (Vicious Circle): အမြတ်ထုတ်သည့် အဆောက်အအုံများရှိသော နိုင်ငံများတွင် အာဏာရယူလိုသူများသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို မတရားရယူလိုကြသဖြင့် အာဏာလုပွဲများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် နိုင်ငံတော်ပြိုကွဲမှုများ (State Failures) ဆီသို့ ဦးတည်သွားစေသည့် ဆိုးကျိုးသံသရာထဲတွင် ပိတ်မိနေတတ်ပါသည်။ ကိုလိုနီခေတ်အလွန် အာဖရိကနိုင်ငံအများစု (ဥပမာ - ဆီယာရာလီယွန် နှင့် ဇင်ဘာဘွေ) သည် ယခင်အာဏာရှင်များနေရာတွင် အာဏာရှင်အသစ်များ ဝင်ရောက်လာသည့် ဤသံသရာထဲတွင် လည်ပတ်နေဆဲဖြစ်သည်။

အဝလွန်ခြင်းဆိုသည်မှာ ကယ်လိုရီအဝင်အထွက် မညီမျှခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ဆန္ဒအားနည်းခြင်းတို့ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ ဟော်မုန်းမညီမျှမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသော ရောဂါတစ်မျိုးဖြစ်သည်ကို ဤစာအုပ်က ထောက်ပြထားပါသည်။ အထူးသဖြင့် အင်ဆူလင် (Insulin) သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အလေးချိန်သတ်မှတ်ချက်ကို အဓိက ထိန်းချုပ်ပေးသော ဟော်မုန်းဖြစ်ပြီး၊ အင်ဆူလင် အမြဲမြင့်တက်နေခြင်းက သင့်ကို ဝလာစေပါသည်။ ထို့ပြင် ကော်တီဇော (Cortisol) ဟုခေါ်သော စိတ်ဖိစီးမှုဟော်မုန်းများကလည်း အင်ဆူလင်ကို မြင့်တက်စေပြီး ကိုယ်အလေးချိန် တက်လာစေရန် တွန်းအားပေးပါသည်။

သကြား (အထူးသဖြင့် Fructose) နှင့် ပြုပြင်ထားသော ကစီဓာတ်များသည် အသည်းတွင် အဆီဖုံးစေပြီး အင်ဆူလင် ယဉ်ပါးမှု (Insulin Resistance) ကို တိုက်ရိုက်ဖြစ်စေနိုင်ပုံ၊ တစ်နေ့တာလုံး အကြိမ်ပေါင်းများစွာ သရေစာစားခြင်းက ခန္ဓာကိုယ်ကို အင်ဆူလင် လွှမ်းမိုးသည့်အခြေအနေတွင် အမြဲရှိနေစေပြီး အဆီပိုများ စုဆောင်းလာစေပုံတို့ကိုလည်း ရှင်းလင်းပြထားပါသည်။

နောက်ဆုံးဖြေရှင်းနည်းအနေဖြင့် သကြားနှင့် ပြုပြင်ထားသော ကစီဓာတ်များကို လျှော့ချရန်အပြင်၊ အင်ဆူလင်ပမာဏကို ထိရောက်စွာ ကျဆင်းစေပြီး ခန္ဓာကိုယ်၏ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်ကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်စေမည့် သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းနည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သော "ကြားဖြတ်အစာရှောင်ခြင်း (Intermittent Fasting)" ၏ အကျိုးကျေးဇူးများကိုပါ လေ့လာသိရှိရမည် ဖြစ်ပါသည်

ပေါ့ဒ်ကတ်စ်တွင် ပါဝင်မည့် အဓိက အကြောင်းအရာများမှာ-

• ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး - သူမ၏ ငယ်ဘဝ၊ အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် (University of Oxford) တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့မှုနှင့် ကုလသမဂ္ဂတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့မှုများ။
• မိဘများ၏ လွှမ်းမိုးမှု - လွတ်လပ်ရေးဖခင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းနှင့် ပထမဆုံး မြန်မာအမျိုးသမီး သံအမတ်ကြီး ဒေါ်ခင်ကြည်တို့၏ တိုင်းပြည်အတွက် စွမ်းဆောင်ခဲ့မှုများက သူမအပေါ် မည်သို့ လွှမ်းမိုးခဲ့ပုံများ။
• နိုင်ငံရေးလောကသို့ ဝင်ရောက်လာခြင်း - ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူ နေမကောင်းသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာရာမှ အများပြည်သူတို့၏ ဆန္ဒပြတောင်းဆိုမှုများကို မြင်တွေ့ခဲ့ရပြီး နိုင်ငံရေးလောကထဲသို့ ဝင်ရောက်လာပုံနှင့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) ကို ကူညီဖွဲ့စည်းခဲ့ပုံများ။
• နေအိမ်အကျယ်ချုပ်နှင့် အနစ်နာခံမှုများ - စစ်အစိုးရ၏ ဖမ်းဆီးခြင်းကို ခံရပြီး စုစုပေါင်း ၁၅ နှစ်ကျော်ခန့် နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ကျခံခဲ့ရပုံနှင့် ခင်ပွန်းဖြစ်သူ မိုက်ကယ်အဲရစ် (Michael Aris) ကွယ်လွန်ချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်ဝင်ခွင့်မရတော့မည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် သွားရောက်မတွေ့ဆုံနိုင်ခဲ့သည့် ကိုယ်ပိုင်ဘဝ အနစ်နာခံမှုများ။
• နိုင်ငံတကာ ဂုဏ်ပြုဆုများ - မြန်မာပြည်သူများအတွက် ငြိမ်းချမ်းစွာ တိုက်ပွဲဝင်မှုများကြောင့် ချီးမြှင့်ခံရသော ငြိမ်းချမ်းရေးနိုဘယ်လ်ဆု (Nobel Peace Prize)၊ ဥရောပသမဂ္ဂ၏ Sakharov ဆု၊ အမေရိကန် သမ္မတ၏ လွတ်လပ်ရေးတံဆိပ် (Presidential Medal of Freedom) နှင့် ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်၏ ရွှေတံဆိပ်ဆု (Congressional Gold Medal) အပါအဝင် နိုင်ငံတကာမှ ချီးမြှင့်သော ဂုဏ်ထူးဆောင်ဆုများအကြောင်း။
• လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်နှင့် ဆက်လက်ကြိုးပမ်းမှုများ - ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်မှ လွတ်မြောက်လာပြီးနောက် ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲတွင် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် အောင်ပွဲခံ အရွေးချယ်ခံရမှုနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေးအတွက် ဆက်လက်တိုက်ပွဲဝင်နေမှုများအကြောင်း။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရလျှင် ဤပေါ့ဒ်ကတ်စ်သည် လူသိများထင်ရှားသော "The Lady" ခေါ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ ဘဝ၊ မိသားစု၊ နိုင်ငံရေးခံယူချက်များနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ ဒီမိုကရေစီရရှိရေးအတွက် သူမ၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများကို အကျဉ်းချုပ် နားဆင်လေ့လာနိုင်မည့် အစီအစဉ်ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။

၁။ အိပ်စက်ခြင်း၏ သဘောသဘာဝ- အိပ်စက်ခြင်းကို အဓိကအားဖြင့် Circadian Rhythm (၂၄ နာရီ ဇီဝနာရီ) နှင့် ဦးနှောက်အတွင်းရှိ Adenosine ဓာတ်စုပုံလာမှု (Sleep pressure) တို့က ထိန်းချုပ်ထားပါသည်။ လူတို့ အိပ်ပျော်နေစဉ်အတွင်း NREM (Non-Rapid Eye Movement) နှင့် REM (Rapid Eye Movement) ဟူသော အိပ်စက်ခြင်း အဆင့်နှစ်မျိုးကို ဖြတ်သန်းရသည်။ NREM အိပ်စက်ခြင်းသည် မလိုအပ်သော အချက်အလက်များကို ရှင်းလင်းကာ မှတ်ဉာဏ်အသစ်များကို ရေရှည်မှတ်ဉာဏ်အဖြစ် ခိုင်မာစွာ သိမ်းဆည်းပေးပြီး၊ REM အိပ်စက်ခြင်းကမူ ထိုအချက်အလက်များကို ဆက်စပ်ပေးကာ တီထွင်ဖန်တီးနိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ပေးခြင်းနှင့် စိတ်ဒဏ်ရာများကို ကုစားပေးခြင်းတို့ လုပ်ဆောင်ပေးသည်။

၂။ အိပ်ရေးပျက်ခြင်း၏ ဆိုးကျိုးများ- အိပ်ချိန်မလုံလောက်ပါက လူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ဦးနှောက်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။ အိပ်ရေးပျက်ခြင်းသည် မှတ်ဉာဏ်စွမ်းရည်ကို ကျဆင်းစေရုံသာမက ကိုယ်ခံစွမ်းအားကိုပါ ကျဆင်းစေကာ ကင်ဆာ၊ နှလုံးရောဂါနှင့် ဆီးချိုရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို သိသိသာသာ မြင့်တက်စေသည်။ ထို့ပြင် ဆာလောင်မှုကို ထိန်းချုပ်သော ဟော်မုန်းများကို ဖောက်ပြန်စေ၍ ကိုယ်အလေးချိန် တိုးလာစေခြင်း၊ ဦးနှောက်အတွင်း အယ်လ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ရောဂါကို ဖြစ်စေသော အဆိပ်သင့်ပရိုတင်းများ စုပုံလာစေခြင်း နှင့် ယာဉ်မောင်းနှင်စဉ် စက္ကန့်ပိုင်းမျှ အိပ်ပျော်သွားခြင်း (Microsleep) ကြောင့် အသက်အန္တရာယ်ရှိသော ယာဉ်တိုက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းတို့ကိုပါ ကြုံတွေ့ရနိုင်ပါသည်။

၃။ ခေတ်သစ်လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အနှောင့်အယှက်များ- ခေတ်သစ်ကာလတွင် LED မီးရောင်များနှင့် အီလက်ထရောနစ် ပစ္စည်းများက ညဘက်တွင် မယ်လတိုနင် (Melatonin) ဟော်မုန်းထွက်ရှိမှုကို ဟန့်တားသောကြောင့် သဘာဝအိပ်စက်ခြင်းကို ပြင်းထန်စွာ နှောင့်ယှက်လျက်ရှိသည်။ ထို့အတူ အရက်၊ ကဖင်းဓာတ် (Caffeine) နှင့် အခန်းအပူချိန် မြင့်မားလွန်းခြင်းတို့ကလည်း အိပ်စက်ခြင်း အရည်အသွေးကို များစွာ ထိခိုက်စေသည်။ ထို့အပြင် ကျောင်းများ စောစောစတင်ခြင်းနှင့် အလုပ်ခွင် ဖိစီးမှုများကလည်း လူငယ်များနှင့် လုပ်ငန်းခွင်ဝင်သူများ၏ လိုအပ်သော အိပ်ချိန်များကို နေ့စဉ် လုယူဖျက်ဆီးလျက်ရှိပါသည်။

၄။ ဖြေရှင်းနည်းနှင့် အကြံပြုချက်- စာရေးသူက အိပ်ဆေးများ သောက်သုံးခြင်းသည် သဘာဝအိပ်စက်ခြင်းကို မရရှိစေနိုင်သည့်အပြင်၊ ကင်ဆာနှင့် သေဆုံးနိုင်ခြေကိုပါ မြင့်တက်စေနိုင်သောကြောင့် အန္တရာယ်ရှိကြောင်း သတိပေးထားပါသည်။ ၎င်းအစား အိပ်မပျော်သော ရောဂါ (Insomnia) အတွက် အပြုအမူပိုင်းဆိုင်ရာ ကုထုံး (CBT-I) ဖြင့် ကုသရန်နှင့် အိပ်စက်ချိန် မှန်ကန်စေမည့် အလေ့အကျင့်ကောင်းများ (Sleep Hygiene) ကို ကျင့်သုံးရန် အကြံပြုထားပါသည်။ နောက်ဆုံးအနေဖြင့် လူသားတို့၏ ကျန်းမာရေးနှင့် အသက်ရှည်မှုအတွက် "အိပ်စက်ခြင်း" ကို အရေးအကြီးဆုံး ဦးစားပေးအဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ကြရန် တိုက်တွန်းထားပါသည်

ဤစာအုပ်၏ အဓိကအချက်မှာ ပျော်ရွှင်မှုဆိုသည်မှာ လူ့ဘဝ၏ အန္တိမရည်မှန်းချက်ဖြစ်သည်ဟူသော ခေတ်သစ်အယူအဆကို ဆန့်ကျင်ငြင်းခုံထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းအစား၊ လူသားများသည် တည်ရှိမှုတွင် မလွဲမသွေ ကြုံတွေ့ရမည့် ဆင်းရဲဒုက္ခများကို ရင်ဆိုင်နိုင်ရန် ခိုင်မာသော ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ၊ ပုံမှန်လုပ်ရိုးလုပ်စဉ်များနှင့် နက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်ရှိမှုစနစ်တို့ကို အလွန်အမင်း လိုအပ်ကြောင်း Peterson က အဆိုပြုထားပါသည်။

လူသားတို့၏ အတွေ့အကြုံများကို အခြေခံသဘောတရား နှစ်ခုဖြစ်သည့် Order (စနစ်တကျရှိမှု - လေ့လာသိရှိပြီးဖြစ်သော၊ ခန့်မှန်းရလွယ်ကူသော၊ လုံခြုံသော လူမှုဖွဲ့စည်းပုံနယ်ပယ်) နှင့် Chaos (ဖရိုဖရဲဖြစ်မှု - မသိရှိသေးသော၊ မမျှော်လင့်ထားသော၊ ခန့်မှန်း၍မရနိုင်သော အလားအလာနှင့် ပျက်စီးခြင်းနယ်ပယ်) တို့ကြား အမြဲတမ်း ကူးလူးဆက်သွယ်နေခြင်းအဖြစ် သူက သတ်မှတ်ထားသည်။ အမှန်တကယ် အဓိပ္ပာယ်ရှိမှုဆိုသည်မှာ ထိုနှစ်ခုကြားရှိ နယ်နိမိတ်မျဉ်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ထိုနေရာတွင် လူတစ်ဦးသည် တည်ငြိမ်ရန် လုံလောက်သော လုံခြုံမှုရှိသကဲ့သို့ မသိသေးသောအရာများကို ရင်ဆိုင်ရန်၊ တိုးတက်ရန်နှင့် ပြောင်းလဲရန် လုံလောက်သော ရဲရင့်မှုလည်း ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။

လူတစ်ဦးချင်းစီအား ဤလမ်းကြောင်းပေါ်တွင် အောင်မြင်စွာ လျှောက်လှမ်းနိုင်ရန် အထောက်အကူဖြစ်စေမည့် လက်တွေ့ကျပြီး နက်နဲသော ဒဿနဆန်သည့် စည်းမျဉ်းဆယ့်နှစ်ခုကို စာအုပ်ထဲတွင် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားပါသည်-

၁။ သင့်ပခုံးများကို နောက်သို့ဆန့်ကာ မတ်မတ်ရပ်ပါ (Stand up straight with your shoulders back) ၂။ သင့်ကိုယ်သင် သင်တာဝန်ယူ ကူညီပေးရမည့်သူတစ်ဦးကဲ့သို့ ဆက်ဆံပါ (Treat yourself like someone you are responsible for helping)

၃။ သင့်အတွက် အကောင်းဆုံးဖြစ်စေလိုသော သူများနှင့် မိတ်ဆွေဖွဲ့ပါ (Make friends with people who want the best for you)

၄။ သင့်ကိုယ်သင် ယနေ့ အခြားသူတစ်ဦးနှင့် မနှိုင်းယှဉ်ဘဲ မနေ့က သင်မည်သူဖြစ်ခဲ့သည်ဆိုသည်နှင့်သာ နှိုင်းယှဉ်ပါ (Compare yourself to who you were yesterday, not to who someone else is today)

၅။ သင့်ကလေးများအား သင်မနှစ်သက်စေမည့် မည်သည့်အရာကိုမျှ လုပ်ခွင့်မပြုပါနှင့် (Do not let your children do anything that makes you dislike them)

၆။ ကမ္ဘာကြီးကို အပြစ်မတင်မီ သင့်အိမ်ကို အရင် စည်းကမ်းတကျဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ပါ (Set your house in perfect order before you criticize the world)

၇။ အဓိပ္ပာယ်ရှိသောအရာကိုသာ လိုက်စားပါ (လွယ်ကူသက်သာသောအရာကို မလုပ်ပါနှင့်) (Pursue what is meaningful (not what is expedient))

၈။ အမှန်တရားကိုသာ ပြောပါ—သို့မဟုတ် အနည်းဆုံး လိမ်မပြောပါနှင့် (Tell the truth—or, at least, don’t lie)

၉။ သင်နားထောင်နေသောသူသည် သင်မသိသောအရာတစ်ခုကို သိနေနိုင်သည်ဟု ယူဆပါ (Assume that the person you are listening to might know something you don’t)

၁၀။ သင့်စကားပြောဆိုမှုတွင် တိကျသေချာပါစေ (Be precise in your speech)

၁၁။ ကလေးများ စကိတ်စီးနေချိန်တွင် သွားမနှောင့်ယှက်ပါနှင့် (Do not bother children when they are skateboarding)

၁၂။ လမ်းပေါ်တွင် ကြောင်တစ်ကောင်နှင့် တွေ့သောအခါ သွားပွတ်သပ်ပေးပါ (Pet a cat when you encounter one on the street)

ဤစာအုပ်သည် ရောဂါဖြစ်ပွားလာမှသာ ကုသလေ့ရှိသည့် ရိုးရာဆေးပညာစနစ် (Medicine 2.0) အစား၊ ရောဂါမဖြစ်မီကတည်းက ကြိုတင်ကာကွယ်မှုကို အဓိကထားသော "Medicine 3.0" ဟူသည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသော ချဉ်းကပ်မှုအသစ်ကို မိတ်ဆက်ပေးထားပါသည်။

အထူးသဖြင့် လူသားတို့၏ အသက်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း သေဆုံးစေတတ်သော နာတာရှည်ရောဂါကြီး ၄ မျိုး (The Four Horsemen) ဖြစ်သည့် နှလုံးရောဂါ၊ ကင်ဆာ၊ ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောချို့ယွင်းမှု (ဥပမာ- အယ်လ်ဇိုင်းမား) နှင့် အမျိုးအစား (၂) ဆီးချို/ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် ချို့ယွင်းမှုတို့ကို မည်သို့ကြိုတင်တားဆီးရမည်ကို အလေးပေး ရှင်းပြထားပါသည်။

စာအုပ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သက်တမ်းရှည်ရန် (Lifespan) သာမက၊ အသက်ကြီးလာသည့်တိုင်အောင် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ အသိဉာဏ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာသန်စွမ်းမှု (Healthspan) ကိုပါ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့အောင်မြင်စွာ နေထိုင်နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ အဓိက နည်းဗျူဟာ (၄) ရပ်ကို လက်တွေ့ကျကျ မည်သို့လုပ်ဆောင်ရမည်ကို အသေးစိတ် လမ်းညွှန်ပေးထားပါသည်-

• လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း (Exercise): အသက်ရှည်ရန်နှင့် ကျန်းမာရန်အတွက် အစွမ်းအထက်ဆုံးဆေးအဖြစ် တင်စားထားပါသည်။
• အာဟာရနှင့် ဇီဝကမ္မဗေဒ (Nutritional Biochemistry): မိမိခန္ဓာကိုယ်နှင့် ကိုက်ညီသော စားသောက်မှုပုံစံကို ရှာဖွေခြင်း။
• အိပ်စက်ခြင်း (Sleep): ဦးနှောက်နှင့် ခန္ဓာကိုယ် ပြန်လည်အားဖြည့်ရန်အတွက် အကောင်းဆုံးဆေးတစ်ခွက်အဖြစ် ရှင်းပြထားခြင်း။
• စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး (Emotional Health): စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးကို လျစ်လျူရှုပါက ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးပါ ထိခိုက်နိုင်ကြောင်း သတိပေးထားခြင်း။

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရလျှင် ဤစာအုပ်သည် အသက်ရှည်ရှည်နှင့် ကျန်းမာပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်လိုသူတိုင်းအတွက် သိပ္ပံနည်းကျ အချက်အလက်များကို အခြေခံ၍ ရေးသားထားသော လက်တွေ့အသုံးချ လမ်းညွှန်စာအုပ်တစ်အုပ် ဖြစ်ပါသည်

အဓိက လက်တွေ့ကျသော နည်းလမ်းများမှာ -

• မှန်ကန်သော အစီအစဉ်ဖြင့် စားခြင်း: အမျှင်ဓာတ်ပါသော ဟင်းသီးဟင်းရွက်များကို အရင်စားပါ၊ ထို့နောက် အသားဓာတ်နှင့် အဆီဓာတ်ကိုစားပြီး ကစီဓာတ်နှင့် အချိုကို နောက်ဆုံးမှ စားပါ။
• မနက်စာကို ပြောင်းလဲခြင်း: အချိုများသော မနက်စာများအစား အသားဓာတ်၊ အဆီနှင့် အမျှင်ဓာတ်ပါဝင်သော အငန် (Savory) မနက်စာကို စားသုံးပါ။
• ရှာလကာရည် အသုံးပြုခြင်း: အချို သို့မဟုတ် ကစီဓာတ်မစားမီ ရေတစ်ခွက်တွင် ရှာလကာရည် တစ်ဇွန်းရော၍ သောက်ပေးပါ။
• လှုပ်ရှားမှုပြုလုပ်ခြင်း: အစားစားပြီးတိုင်း ကြွက်သားများက သကြားဓာတ်ကို စွမ်းအင်အဖြစ် အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက် ၁၀ မိနစ်မှ မိနစ် ၂၀ ခန့် လမ်းလျှောက်ပါ သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားမှု တစ်ခုခုလုပ်ပါ။
• ကစီဓာတ်များကို တွဲဖက်စားသုံးခြင်း: ကစီဓာတ် သို့မဟုတ် အချိုသက်သက်ကိုချည်း မစားဘဲ အမျှင်ဓာတ်၊ အသားဓာတ်၊ သို့မဟုတ် အဆီဓာတ် တစ်ခုခုနှင့် အမြဲတွဲဖက်စားသုံးပါ။

ဤသို့ နေထိုင်စားသောက်မှုပုံစံကို ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် အချိုစားချင်စိတ်များကို လျော့ကျစေခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန် ကျဆင်းစေခြင်း၊ ခွန်အားပိုမိုပြည့်ဝလာစေခြင်းနှင့် ဆီးချိုကဲ့သို့သော ရေရှည်ရောဂါများကို ကာကွယ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်